رشد سریع حضور کودکان ایرانی در فضای آنلاین 

بر اساس گزارش جدید مرکز فضای مجازی، بیش از ۵۰ درصد کودکان زیر پنج سال در ایران از دستگاه‌های هوشمند استفاده می‌کنند و ۷۵.۱ درصد کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ ساله نیز به اینترنت دسترسی دارند. این گسترش حضور کودکان در فضای آنلاین در شرایطی رخ می‌دهد که بسیاری از خانواده‌ها هنوز از ابزارهای تخصصی نظارت و آموزش مهارت‌های امنیت دیجیتال استفاده نمی‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند بیش از پیش کودکان را در معرض تهدیدهایی مانند فیشینگ، سرقت اطلاعات، محتوای نامناسب و سوءاستفاده‌های آنلاین قرار دهد.

مؤسسه پژوهشگران خبر پارس دانشگاه تهران، به سفارش دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی، پیمایشی درباره زیست مجازی کودکان و نوجوانان در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ انجام داده است. بر اساس یافته‌های این پیمایش، نزدیک به ۹۰ درصد کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ ساله از تلفن همراه هوشمند، تبلت یا لپ‌تاپ استفاده می‌کنند و ۸۵ درصد از کاربران این دستگاه‌ها نیز به اینترنت متصل می‌شوند.

بررسی زیست کودکان زیر پنج سال نیز نشان می‌دهد که ۵۱.۳ درصد از آن‌ها کاربر دستگاه‌های هوشمند هستند. این گزارش همچنین از گسترش استفاده از اینترنت در سنین پیش از دبستان خبر می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که از هر چهار کودک زیر پنج سال، حدود یک نفر از اینترنت استفاده می‌کند.

فیلترشکن؛ مسیر جدید افزایش ریسک امنیتی کودکان

علاوه بر گسترش استفاده از اینترنت میان کودکان و نوجوانان، نفوذ استفاده از فیلترشکن در میان گروه سنی ۶ تا ۱۵ سال نیز نگران‌کننده است؛ زیرا استفاده از VPNهای ناشناس می‌تواند خطرهایی مانند سرقت اطلاعات ورود، نمایش تبلیغات مخرب، نصب بدافزار همراه با نرم‌افزارهای جعلی و مشاهده یا ذخیره اطلاعات کاربران توسط ارائه‌دهندگان ناشناس VPN را برای کودکان به همراه داشته باشد.

با این حال، ۲۳.۲ درصد از کل کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ ساله از فیلترشکن استفاده می‌کنند. البته، ۲۳ درصد از آن‌ها با اجازه والدین و ۷.۹ درصد بدون اجازه آن‌ها از فیلترشکن استفاده می‌کنند. همچنین، ۶۷.۴ درصد از کودکان و نوجوانان اعلام کرده‌اند که از فیلترشکن استفاده نمی‌کنند.

شکاف میان حضور آنلاین و مهارت دیجیتال

در حالی داده‌های گزارش مرکز فضای مجازی از گسترش فعالیت و حضور کودکان و نوجوانان در فضای مجازی خبر می‌دهد که بر اساس همین گزارش، با وجود آگاهی والدین نسبت به آسیب‌های فضای مجازی، استفاده آن‌ها از ابزارهای تخصصی کنترل و نظارت محدود است.

این در حالی است که نهادهای بین‌المللی بارها نسبت به تهدیدهای سایبری برای کودکان و نوجوانان هشدار داده‌اند. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ یونیسف، اگر دسترسی این گروه به فناوری همراه با مهارت‌های دیجیتال نباشد، می‌تواند به افزایش نابرابری‌ها و آسیب‌پذیری‌ها منجر شود. به همین دلیل، کودکان باید علاوه بر دسترسی به فناوری، مهارت «استفاده ایمن» از فضای مجازی و فناوری‌ها را نیز بیاموزند.

اهمیت یادگیری مهارت و سواد دیجیتال در میان کودکان و نوجوانان از این جهت است که آسیب‌پذیری آن‌ها نسبت به سایر اقشار جامعه بیشتر است. آن‌ها بیش از سایر کاربران فضای آنلاین با تهدیدهایی مانند فیشینگ، سرقت هویت دیجیتال، خطرات بازی‌های آنلاین، دیپ‌فیک و سوءاستفاده از تصاویر مواجه هستند. آمارهای بین‌المللی نیز این آسیب‌پذیری را تأیید می‌کنند.

از آزار سایبری تا دیپ‌فیک؛ تهدیدهای سایبری کودکان

طبق اعلام سازمان ملل، بیش از یک‌سوم جوانان در ۳۰ کشور گزارش کرده‌اند که قربانی آزار سایبری شده‌اند. همچنین حدود یک نفر از هر پنج جوان اعلام کرده است که به دلیل آزار آنلاین، مدرسه را ترک کرده است.

بر اساس گزارش Disrupting Harm درباره سوءاستفاده جنسی آنلاین از کودکان که با همکاری یونیسف، ECPAT و INTERPOL منتشر شده است، شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و بازی‌های آنلاین به کانال‌هایی برای سوءاستفاده از کودکان تبدیل شده‌اند. تا جایی که طبق مطالعات انجام‌شده در برزیل، حدود ۳ میلیون کودک و نوجوان ۱۲ تا ۱۷ ساله نوعی سوءاستفاده یا بهره‌کشی جنسی تسهیل‌شده با فناوری را تجربه کرده‌اند.

علاوه بر این، بیش از یک میلیون کودک در ۱۱ کشور قربانی دیپ‌فیک جنسی شده‌اند. این آمار مربوط به مطالعه مشترک یونیسف و اینترپل درباره تسهیل ساخت تصاویر جعلی جنسی از کودکان با استفاده از هوش مصنوعی است.

حتی Internet Watch Foundation در سال ۲۰۲۵ از افزایش ۲۶۰ برابری ویدئوهای تولیدشده با هوش مصنوعی مرتبط با سوءاستفاده جنسی از کودکان خبر داده است. بر اساس این گزارش، در سال مذکور ۳۴۴۳ ویدئوی تولیدشده با هوش مصنوعی درباره سوءاستفاده جنسی از کودکان شناسایی شده است. این افزایش چشمگیر در حالی ثبت شده که تعداد این ویدئوها در سال ۲۰۲۴ تنها ۱۳ مورد اعلام شده بود.

چالش نبود آمار از تهدید سایبری کودکان در ایران

در حالی که آمارها و گزارش‌های بین‌المللی از افزایش سوءاستفاده از کودکان و نوجوانان در فضای آنلاین خبر می‌دهند، در ایران تاکنون اطلاعات دقیقی در این خصوص منتشر نشده است. صرفاً پلیس فتا گاهی در هشدارهای خود به تهدیدهای سایبری فضای مجازی برای کودکان اشاره کرده است.

البته، یک پژوهش دانشگاهی درباره قربانی‌شدن نوجوانان ایرانی در کلاهبرداری‌های آنلاین عاطفی منتشر شده است. بر اساس این پژوهش که از طریق مصاحبه با ۱۶ قربانی انجام شده، برخی از کلاهبرداران از پیام‌رسان‌ها و روابط آنلاین برای سوءاستفاده عاطفی، مالی و جنسی از نوجوانان استفاده کرده‌اند.

با این حال، در نبود سواد دیجیتال کافی و شفافیت آماری درباره قربانیان، افزایش حضور کودکان در فضای آنلاین نشان می‌دهد که مسئله دیگر صرفاً دسترسی به اینترنت نیست؛ بلکه مسئله، داشتن حضوری امن در فضای دیجیتالی است که بیش از پیش در معرض تهدید مهاجمان سایبری قرار دارد.

در این وضعیت، حذف یا محدودیت دسترسی راهکار مناسبی نیست. خانواده‌ها باید در کنار نظارت، آموزش مهارت‌های امنیت دیجیتال را نیز جدی بگیرند. استفاده از رمزهای عبور قوی، فعال‌سازی احراز هویت دومرحله‌ای، بررسی تنظیمات حریم خصوصی، آموزش تشخیص لینک‌های جعلی و گفت‌وگو با کودکان درباره خطرهای فضای آنلاین، از جمله اقداماتی است که می‌تواند سطح امنیت آن‌ها را افزایش دهد.