سردار وحید مجید، رئیس پلیس فتا، به‌تازگی اعلام کرده است که کلاهبرداری اینترنتی حدود ۳۹ درصد از جرایم سایبری در ایران را به خود اختصاص داده و در رتبه نخست قرار دارد. به گفته او، برداشت اینترنتی غیرمجاز نیز با سهمی حدود ۳۲ درصد در جایگاه دوم قرار گرفته است. مجید همچنین گفته است اجرای رمز پویا در کاهش برداشت‌های غیرمجاز اینترنتی مؤثر بوده و این جرم را از رتبه نخست به رتبه دوم رسانده است.

این ارقام نشان می‌دهد بخش مهمی از جرایم سایبری در ایران به حوزه جرایم مالی و فریب کاربران مربوط می‌شود؛ موضوعی که البته تنها مختص ایران نیست و در بسیاری از کشورهای جهان نیز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های پلیس و نهادهای امنیتی تبدیل شده است.

جرم سایبری چیست؟

جرم سایبری عنوانی کلی برای طیف گسترده‌ای از جرایمی است که یا خودِ رایانه، شبکه، داده و زیرساخت دیجیتال هدف جرم قرار می‌گیرد یا فناوری دیجیتال برای ارتکاب یک جرم سنتی به کار گرفته می‌شود.

دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) میان دو گروه کلی تمایز می‌گذارد: جرایم وابسته به فناوری (Cyber- dependent)  و جرایم تسهیل‌شده با فناوری (Cyber-enabled). در گروه نخست، جرم بدون فناوری اطلاعات و ارتباطات قابل انجام نیست؛ مانند برخی حملات مخرب، دسترسی غیرمجاز و حمله به سامانه‌ها. در گروه دوم، فناوری ابزاری برای انجام یا گسترش جرایمی مانند کلاهبرداری است.

جرایم سایبری فقط به هک و نفوذ محدود نمی‌شوند. فیشینگ، باج‌افزار، بدافزار، سرقت اطلاعات، کلاهبرداری اینترنتی، جعل هویت، اخاذی آنلاین و برخی انواع سرقت مالی نیز می‌توانند در این حوزه قرار بگیرند. اینترپل نیز از باج‌افزار، حملات بدافزاری، کلاهبرداری آنلاین، فیشینگ و کلاهبرداری ایمیلی تجاری به‌عنوان برخی از تهدیدهای مهم سایبری نام می‌برد.

چرا آمار جرایم سایبری کشورها قابل مقایسه مستقیم نیست؟

گفتنی است که تعریف، دسته‌بندی و روش ثبت جرم در همه کشورها یکسان نیست. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد نیز تصریح می‌کند که تعریف واحد و مورد توافق جهانی برای «جرم سایبری» وجود ندارد و رویکرد کشورها و نهادهای مختلف می‌تواند متفاوت باشد. برای نمونه، ممکن است یک کشور کلاهبرداری اینترنتی را در مجموعه جرایم سایبری خود ثبت کند، در حالی که کشور دیگری آن را ذیل آمار کلی «Fraud» قرار دهد.

بنابراین مقایسه عدد ۳۹ درصد ایران با آمار یک کشور دیگر تنها زمانی معنادار است که تعریف، جامعه آماری، دوره زمانی و شیوه ثبت داده‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد.

آمریکا؛ ۴۵ درصد شکایت‌های اینترنتی مربوط به کلاهبرداری

آمار مرکز Internet Crime Complaint Center یا IC3 وابسته به پلیس فدرال آمریکا (FBI) تصویری قابل توجه از وضعیت جرایم اینترنتی در این کشور ارائه می‌دهد. براساس گزارش سال ۲۰۲۵، در مجموع ۱,۰۰۵,۷۷۲ شکایت در IC3 ثبت شده و زیان مالی گزارش‌شده به حدود ۲۰.۳ میلیارد دلار رسیده است.

در این میان ۴۵۲,۸۶۸ شکایت در دسته «Cyber-enabled Fraud» قرار گرفته‌اند؛ یعنی حدود ۴۵ درصد کل شکایت‌های ثبت‌شده. نکته مهم‌تر اینکه این دسته با وجود سهم ۴۵ درصدی از تعداد شکایت‌ها، حدود ۸۵ درصد کل زیان مالی گزارش‌شده را به خود اختصاص داده است؛ معادل حدود ۱۷.۷ میلیارد دلار.

این آمار یک نکته مهم را نشان می‌دهد: تعداد پرونده‌ها به‌تنهایی برای سنجش اهمیت یک جرم کافی نیست. ممکن است یک نوع کلاهبرداری از نظر تعداد در صدر باشد، اما از نظر خسارت مالی فاصله بسیار بیشتری با سایر جرایم داشته باشد.

در آمریکا، در میان انواع کلاهبرداری سایبری از نظر تعداد، اخاذی، کلاهبرداری سرمایه‌گذاری، عدم پرداخت یا عدم تحویل کالا و خدمات پشتیبانی فنی در میان موارد پرتکرار قرار داشته‌اند. از نظر خسارت نیز کلاهبرداری سرمایه‌گذاری با حدود ۸.۶ میلیارد دلار در صدر قرار گرفته است.

سنگاپور؛ کلاهبرداری ۸۸.۹ درصد جرایم Scam و Cybercrime 

پلیس سنگاپور در گزارش سال ۲۰۲۵، «Scam»  و «Cybercrime» را در یک مجموعه آماری بررسی کرده است. براساس این گزارش، در سال ۲۰۲۵ مجموع پرونده‌های کلاهبرداری و جرایم سایبری به ۴۱,۹۷۴ مورد رسید که نسبت به سال قبل ۲۴.۸ درصد کاهش داشت.

از این تعداد، ۳۷,۳۰۸ پرونده کلاهبرداری بود؛ یعنی کلاهبرداری به‌تنهایی ۸۸.۹ درصد از مجموع پرونده‌های Scam و Cybercrime  را تشکیل داده است. خسارت مالی ناشی از کلاهبرداری نیز حدود ۹۱۳.۱ میلیون دلار سنگاپور گزارش شده است.

اهمیت این آمار فقط به تعداد پرونده‌ها ختم نمی‌شود. پلیس سنگاپور اعلام کرده است که ۸۱.۸ درصد کلاهبرداری‌ها در سال ۲۰۲۵ شامل انتقال وجهی بوده که خود قربانی انجام داده است؛ یعنی مجرم کنترل مستقیم حساب قربانی را به دست نیاورده، بلکه با فریب و مهندسی اجتماعی، قربانی را متقاعد کرده است که خودش پول را منتقل کند.

این امر شباهت قابل توجهی با یکی از روندهای مهم کلاهبرداری آنلاین دارد: حرکت مجرمان از نفوذ مستقیم به حساب‌ها به سمت فریب و دستکاری تصمیم کاربر.

در سنگاپور، تجارت الکترونیکی، فیشینگ، کلاهبرداری‌های کاریابی، کلاهبرداری سرمایه‌گذاری و جعل هویت مقام‌های دولتی از جمله مهم‌ترین انواع کلاهبرداری در سال ۲۰۲۵ بوده‌اند. کلاهبرداری سرمایه‌گذاری اگرچه از نظر تعداد چهارمین نوع پرتکرار بوده، اما با ۳۳۶.۲ میلیون دلار سنگاپور خسارت بیشترین زیان مالی را ایجاد کرده است.

انگلستان؛ کلاهبرداری در مقیاسی فراتر از جرایم رایانه‌ای

در انگلستان و ولز نیز آمار رسمی نشان می‌دهد کلاهبرداری به یکی از جرایم پرتعداد تبدیل شده است. براساس آخرین داده‌های اداره آمار ملی بریتانیا (ONS) برای سال منتهی به دسامبر ۲۰۲۵، حدود ۴.۴ میلیون مورد کلاهبرداری در بررسی سالانه این نهاد برآورد شده است. این رقم نسبت به نخستین سال قابل مقایسه، یعنی سال منتهی به مارس ۲۰۱۷، حدود ۳۰ درصد بیشتر است.

اداره آمار ملی بریتانیا کلاهبرداری و «Computer Misuse» را به‌عنوان دسته‌های جداگانه در آمار جرم بررسی می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان گفت ۴.۴ میلیون مورد کلاهبرداری معادل ۴.۴ میلیون جرم سایبری است. همین تفاوت نشان می‌دهد چرا مقایسه مستقیم آمار کشورها بدون توجه به تعاریف آماری می‌تواند نتیجه نادرستی ایجاد کند.

یک وجه مشترک در ایران، آمریکا و سنگاپور

با وجود تفاوت‌های آماری، در داده‌های کشورهای مختلف یک الگوی مشترک دیده می‌شود: بخش مهمی از جرایم دیجیتال به جای حمله مستقیم به زیرساخت، بر فریب انسان متمرکز شده است.

در آمریکا، کلاهبرداری سایبری ۴۵ درصد شکایت‌های IC3 را تشکیل داده و ۸۵ درصد زیان مالی را رقم زده است. در سنگاپور، ۸۱.۸ درصد پرونده‌های کلاهبرداری شامل انتقال وجهی بوده که خود قربانی انجام داده است. در ایران نیز پلیس فتا کلاهبرداری را با سهم ۳۹ درصدی در صدر جرایم سایبری قرار داده و فیشینگ را همچنان یکی از جرایم مهم این حوزه معرفی کرده است.

این روند نشان می‌دهد امنیت سایبری دیگر به معنای محافظت از سرورها و شبکه‌ها نیست؛ امنیت کاربر و توانایی او در تشخیص یک درخواست جعلی، لینک آلوده یا هویت ساختگی نیز به بخشی از مسئله امنیت سایبری تبدیل شده است.

از هک حساب تا هک تصمیم کاربر

کلاهبرداری‌های جدید در بسیاری از موارد نیازی به شکستن دیوارهای امنیتی بانک یا نفوذ مستقیم به حساب کاربر ندارند. مجرم می‌تواند با جعل هویت، ساخت یک صفحه پرداخت جعلی، ارسال پیام فیشینگ، پیشنهاد سرمایه‌گذاری یا حتی معرفی یک فرصت شغلی جعلی، قربانی را به انجام اقدامی ترغیب کند که در نهایت به انتقال پول منجر شود.

آمار سنگاپور این تغییر را به‌خوبی نشان می‌دهد؛ جایی که بیش از چهارپنجم موارد کلاهبرداری در سال ۲۰۲۵ با انتقال وجه توسط خود قربانی همراه بوده است. بدین ترتیب عدد ۳۹ درصد اعلام‌شده در ایران را نیز نمی‌توان یک آمار انتظامی دانست. این رقم نشان می‌دهد کلاهبرداری اینترنتی به یکی از مهم‌ترین نقاط تماس میان فناوری، اقتصاد دیجیتال و رفتار کاربران تبدیل شده است

مسئله فقط تعداد جرایم نیست

گفتنی است برای شناخت وضعیت جرایم سایبری، نباید تنها به تعداد پرونده‌ها یا سهم هر جرم توجه کرد. در آمریکا، ۴۵ درصد شکایت‌های مربوط به کلاهبرداری سایبری، حدود ۸۵ درصد زیان مالی کل شکایت‌های IC3 را رقم زده‌اند. در سنگاپور نیز کلاهبرداری سرمایه‌گذاری سهم بسیار کمتری از تعداد پرونده‌ها دارد، اما بیشترین خسارت مالی را ایجاد کرده است.

بنابراین برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت جرایم سایبری در ایران، در کنار سهم ۳۹ درصدی کلاهبرداری، شاخص‌هایی مانند میزان خسارت مالی، تعداد قربانیان، نوع کلاهبرداری، بستر وقوع جرم، روش جذب قربانی و میزان وجوه قابل بازگشت نیز اهمیت دارند.