کلاهبرداری اینترنتی از کودکان؛ چرا جایزه و اسکین رایگان این‌قدر وسوسه‌کننده است؟
دکتر طناز عاطف وحید در گفت‌وگو با ۲۴ نیوز درباره کلاهبرداری اینترنتی از کودکان، نقش هیجان و فشار همسالان و واکنش درست والدین توضیح می‌دهد.
با شروع سال تحصیلی و افزایش استفاده دانش‌آموزان از گوشی، بازی‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی، کودکان و نوجوانان بیشتر در معرض لینک‌های جعلی، کلاهبرداری و مهندسی اجتماعی قرار می‌گیرند. دکتر طناز عاطف وحید، روان‌شناس بالینی، در گفت‌وگو با ۲۴ نیوز درباره دلایل آسیب‌پذیری کودکان در برابر فریب‌های آنلاین، نقش هیجان و فشار همسالان و واکنش درست والدین صحبت می‌کند.
دکتر طناز عاطف وحید، روان‌شناس بالینی و مدرس دانشگاه است و در حوزه‌هایی از جمله ADHD، اختلالات اضطرابی، افسردگی، اضطراب اجتماعی، مدیریت استرس، مشاوره ازدواج و زوج‌درمانی و سوگ فعالیت دارد.
چرا کودکان و نوجوانان می‌توانند هدف کلاهبرداری و مهندسی اجتماعی باشند؟
با شروع سال تحصیلی و بازگشت بچه‌ها به مدرسه، استفاده از گوشی، بازی‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی هم بیشتر می‌شود. از نظر روان‌شناسی کودک، چرا کودکان و نوجوانان می‌توانند هدف مناسبی برای کلاهبرداری و مهندسی اجتماعی باشند؟
چند عامل با هم عمل می‌کنند.
کودک و نوجوان هنوز در حال یادگیری مهارت‌هایی مثل ارزیابی خطر، کنترل تکانه و تشخیص نیت دیگران است. ممکن است چیزی برای بزرگسال واضحاً مشکوک به نظر برسد، اما برای یک نوجوان کاملاً واقعی و هیجان‌انگیز باشد.
از طرف دیگر، دنیای آنلاین برای بچه‌ها فقط سرگرمی نیست؛ بخشی از زندگی اجتماعی آنهاست. بازی، گروه کلاسی، دوستان و شبکه‌های اجتماعی برایشان اهمیت عاطفی زیادی دارد. بنابراین اگر کسی بتواند از همین نیازها استفاده کند، احتمال اینکه کودک سریع‌تر واکنش نشان دهد بیشتر می‌شود.
نکته مهم این است که این موضوع به معنای ساده‌لوح بودن کودک نیست. مغز کودک و نوجوان هنوز در حال رشد است و تجربه کمتری در مواجهه با موقعیت‌های فریبنده دارد. بنابراین آموزش و همراهی والدین اهمیت زیادی پیدا می‌کند.
چرا اسکین، جایزه و اکانت رایگان می‌تواند کودک را فریب دهد؟
کلاهبرداران معمولاً از چیزهایی مثل جایزه، اسکین بازی، گیفت، اکانت رایگان یا وعده ارتقای حساب کاربری استفاده می‌کنند. چرا چنین پیشنهادهایی می‌تواند برای یک کودک جذاب‌تر از یک بزرگسال باشد و باعث شود بدون فکر کافی روی یک لینک کلیک کند؟
مثلاً یک اسکین جدید می‌تواند باعث شود در بازی بیشتر دیده شود، احساس کند از دوستانش عقب نمانده یا حتی جایگاه بهتری در گروه پیدا کند.
همین‌جا یک اتفاق مهم رخ می‌دهد: هیجان ناشی از به‌دست آوردن چیزی، مانع درست فکر کردن می‌شود.
کلاهبردار هم دقیقاً روی همین لحظه حساب می‌کند:
«الان کلیک کن، وگرنه فرصت از دست می‌رود.»
در چنین شرایطی کودک ممکن است قبل از اینکه فکر کند و از خودش بپرسد «این لینک واقعاً معتبر است؟»، با خودش بگوید:
«اگر الان نزنم، ممکنه جایزه‌ام بپره.»
آیا ترس از عقب‌ماندن از دوستان می‌تواند ابزار فریب باشد؟
در شروع سال تحصیلی، بچه‌ها دوباره وارد گروه‌های کلاسی و ارتباطات گسترده‌تر با همکلاسی‌ها می‌شوند. آیا کلاهبردار می‌تواند از علاقه کودک به پذیرفته‌شدن در جمع یا ترس از عقب‌ماندن از دوستان برای فریب او استفاده کند؟
بله، و آغاز سال تحصیلی یکی از نقاط مهم در سنین مدرسه و نوجوانی است.
در این سن، تعلق داشتن به گروه و پذیرفته‌شدن توسط همسالان اهمیت زیادی پیدا می‌کند. بنابراین عباراتی مثل «همه بچه‌های کلاس عضو شدن»، «فقط تو موندی»، «اگه می‌خوای وارد گروه بشی، این لینک رو بزن» می‌توانند فشار روانی ایجاد کنند.
گاهی کودک اصلاً احساس نمی‌کند دارد ریسک می‌کند؛ احساس می‌کند دارد تلاش می‌کند از جمع عقب نماند.
به همین دلیل لازم است به کودک یاد بدهیم که اگر پیشنهادی با جمله‌هایی مثل «فقط الان»، «فقط برای تو»، «به کسی نگو» یا «همه انجام دادن» همراه است، اتفاقاً باید آرام‌تر شود و بیشتر بررسی کند.
اگر کودک روی لینک مشکوک کلیک کرد، والدین چه کنند؟
اگر کودکی روی یک لینک مشکوک کلیک کرد، اطلاعات حساب بازی‌اش را داد یا حتی قربانی یک کلاهبرداری شد، اولین واکنش والدین چه باید باشد؟ چطور می‌توانیم موضوع را پیگیری کنیم بدون اینکه کودک احساس کند مقصر است؟
اولین واکنش والدین نباید بازجویی یا سرزنش باشد. بهتر است اول از همه بگویند:
«خوب شد بهم گفتی؛ با هم درستش می‌کنیم.»
بعد، با توجه به اتفاقی که افتاده، باید اقدامات لازم مثل تغییر رمز، خروج از حساب‌های مشکوک، فعال‌کردن احراز هویت دومرحله‌ای، مسدودکردن دسترسی یا گزارش‌کردن اتفاق انجام شود.
از نظر روان‌شناختی یک اصل خیلی مهم وجود دارد: اشتباه کودک را باید از ارزشمندی خودش جدا کنیم.
یعنی به جای:
«چرا این‌قدر بی‌احتیاط بودی؟»
بگوییم:
«این لینک طوری طراحی شده بود که آدم را گول بزند. بیا ببینیم دفعه بعد چطور می‌توانیم زودتر متوجه شویم.»
هدف ما فقط حل این اتفاق نیست؛ باید کاری کنیم کودک دفعه بعد هم جرأت این را داشته باشد که از ما کمک بخواهد.
چرا کودکان گاهی کلاهبرداری را از والدین پنهان می‌کنند؟
گاهی کودک بعد از یک اتفاق آنلاین، به‌جای اینکه موضوع را به والدین بگوید، آن را پنهان می‌کند؛ چون می‌ترسد گوشی یا بازی‌اش را از او بگیرند. والدین چه رفتاری داشته باشند تا کودک در چنین شرایطی سریع‌تر کمک بخواهد؟
خیلی وقت‌ها کودک از خود کلاهبرداری کمتر می‌ترسد و از واکنش والدین بیشتر می‌ترسد.
اگر تجربه کودک این باشد که «اگر اشتباه کنم گوشی‌ام را می‌گیرند»، طبیعی است که دفعه بعد ترجیح دهد چیزی نگوید.
بنابراین والدین باید یک پیام بسیار روشن داشته باشند:
«اگر در اینترنت اتفاق بدی افتاد، حتی اگر خودت اشتباه کرده باشی، اول بیا به من بگو. قرار نیست به خاطر کمک خواستن تنبیهت کنم.»
البته این به معنی حذف همه محدودیت‌ها نیست. والد می‌تواند بعداً درباره قوانین استفاده از اینترنت صحبت کند، اما لحظه اول که مشکلی پیش آمده باید لحظه امنیت باشد، نه ترس.
چگونه امنیت اینترنتی را به کودکان آموزش دهیم بدون اینکه آنها را بترسانیم؟
چطور می‌توانیم به کودکان درباره کلاهبرداری اینترنتی، افراد ناشناس و لینک‌های مشکوک آموزش بدهیم، بدون اینکه آنها را از اینترنت، بازی و فضای مجازی بترسانیم؟
به جای اینکه اینترنت را برای کودک تبدیل به یک جای خطرناک کنیم، بهتر است آن را شبیه خیابان ببینیم.
ما به کودک نمی‌گوییم «از خانه بیرون نرو چون ممکن است اتفاق بدی بیفتد»؛ به او یاد می‌دهیم چطور از خیابان عبور کند.
در فضای آنلاین هم باید مهارت بدهیم:
هر کسی که آنلاین با ما صحبت می‌کند لزوماً همان کسی نیست که ادعا می‌کند.
هر لینک یا جایزه‌ای واقعی نیست.
اطلاعات شخصی و رمز عبور را نباید در اختیار دیگران گذاشت.
اگر چیزی باعث ترس، عجله یا هیجان شدید شد، قبل از کلیک کردن مکث کنیم.
و مهم‌تر از همه: اگر اتفاقی افتاد، از یک بزرگسال قابل اعتماد کمک بخواهیم.
آموزش مؤثر، آموزش مبتنی بر مهارت و اعتماد است، نه ترساندن.
۵ قانون ساده برای کاهش خطر کلاهبرداری اینترنتی از دانش‌آموزان
اگر بخواهید در شروع سال تحصیلی فقط چند قانون ساده و قابل فهم به والدین و دانش‌آموزان بدهید تا احتمال قربانی‌شدن در کلاهبرداری‌های اینترنتی کمتر شود، این چند قانون چه هستند؟
من این قوانین را خیلی ساده نگه می‌دارم تا واقعاً قابل استفاده باشند:
۱. عجله نکن.
هر چیزی که می‌گوید «فقط همین الان»، ارزش یک مکث را دارد.
۲. رمز و اطلاعات شخصی را به کسی نده.
حتی اگر طرف مقابل ادعا کند دوست، ادمین، معلم یا پشتیبان بازی است.
۳. روی لینک‌های ناشناس کلیک نکن؛ اول بررسی کن.
۴. اگر چیزی زیادی خوب به نظر می‌رسد، اول سؤال بپرس.
جایزه‌های عجیب، اکانت رایگان و امکانات غیرعادی می‌توانند تله باشند.
۵. اگر اشتباه کردی، پنهان نکن.
هرچه زودتر به والد یا یک بزرگسال قابل اعتماد بگویی، امکان کمک بیشتر است.
و شاید مهم‌ترین قانون برای والدین این باشد:
«کودک باید مطمئن باشد که گفتنِ یک اشتباه، از پنهان کردن آن امن‌تر است.»
دانش‌آموز قبل از کلیک روی لینک مشکوک چه سه سؤالی از خودش بپرسد؟
اگر یک دانش‌آموز در هفته‌های اول مدرسه با یک پیام مثل «این جایزه برای توست»، «این اسکین رایگان را بگیر» یا «برای ورود به گروه مدرسه این لینک را بزن» مواجه شد، قبل از هر کاری چه سه سؤالی باید از خودش بپرسد؟
اگر یک دانش‌آموز پیام «این جایزه برای توست»، «اسکین رایگان بگیر» یا «برای ورود به گروه اینجا کلیک کن» دریافت کرد، من دوست دارم سه سؤال خیلی کوتاه در ذهنش داشته باشد:
۱. چه کسی این پیام را فرستاده و از کجا مطمئنم واقعاً همان کسی است که می‌گوید؟
۲. چرا برای گرفتن این جایزه یا ورود به این گروه باید روی این لینک کلیک کنم یا اطلاعاتی بدهم؟
۳. اگر الان هیچ کاری نکنم و اول از یک آدم مطمئن بپرسم، چه چیزی را از دست می‌دهم؟
و شاید بخواهم یک جمله چهارم هم به بچه‌ها یاد بدهم:
«اگر چیزی من را خیلی هیجان‌زده کرد، اول مکث می‌کنم.»
چون بسیاری از فریب‌های آنلاین دقیقاً از جایی شروع می‌شوند که هیجان، فرصت فکرکردن را از ما می‌گیرد.
جمع‌بندی
گفت‌وگوی ۲۴ نیوز با دکتر طناز عاطف وحید، روان‌شناس بالینی نشان می‌دهد که مقابله با کلاهبرداری اینترنتی از کودکان فقط به استفاده از ابزارهای فنی و کنترل والدین محدود نمی‌شود. بخشی از این مسئله به آموزش مهارت‌هایی مانند تشخیص خطر، کنترل تکانه، مکث‌کردن در برابر پیشنهادهای هیجان‌انگیز و درخواست کمک از یک بزرگسال قابل اعتماد مربوط است.
از نگاه این روان‌شناس، کودک نباید اینترنت را محیطی کاملاً خطرناک تصور کند؛ بلکه باید مهارت استفاده ایمن از آن را یاد بگیرد. در این میان، واکنش والدین نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ترس از سرزنش یا محروم‌شدن از گوشی و بازی می‌تواند باعث شود کودک یک اتفاق امنیتی را پنهان کند.
یکی از مهم‌ترین پیام‌های این گفت‌وگو را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:
اگر چیزی کودک را خیلی هیجان‌زده یا مضطرب کرد، قبل از کلیک کردن مکث کند و سؤال بپرسد.
اتاق تحلیل ۲۴ نیوز | دیدگاه تحلیلی بهراد یوسفی
کلاهبرداری‌های آنلاین علیه کودکان معمولاً فقط بر ضعف فنی قربانی متکی نیستند؛ بخش مهمی از فریب می‌تواند از شناخت رفتار و هیجانات مخاطب ناشی شود. جایزه، اسکین رایگان، دعوت به گروه مدرسه یا ادعای عقب‌ماندن از دوستان، همگی می‌توانند برای ایجاد عجله و کاهش فرصت تصمیم‌گیری استفاده شوند.
از این منظر، آموزش امنیت سایبری به کودکان زمانی مؤثرتر است که از سطح توصیه‌های کلی مانند «روی لینک ناشناس کلیک نکن» فراتر برود و به آنها یک فرآیند ساده تصمیم‌گیری بدهد: چه کسی پیام را فرستاده؟ چرا باید کلیک کنم؟ و اگر قبل از اقدام با یک فرد مطمئن مشورت کنم، چه چیزی را از دست می‌دهم؟
در کنار آموزش کودک، رفتار والدین نیز بخشی از زنجیره امنیت است. اگر کودک بداند گزارش‌کردن یک اشتباه باعث سرزنش یا محرومیت فوری نمی‌شود، احتمال درخواست کمک پس از یک حادثه می‌تواند بیشتر شود.
به همین دلیل، امنیت کودک در فضای آنلاین را می‌توان ترکیبی از آموزش مهارت، ایجاد اعتماد، نظارت متناسب با سن و واکنش درست پس از حادثه دانست؛ رویکردی که به جای حذف اینترنت از زندگی کودک، استفاده آگاهانه‌تر و ایمن‌تر از آن را هدف قرار می‌دهد.
