سامانه حسام بانک مرکزی؛ ساماندهی حسابهای بانکی و خطر حسابهای راکد
بانک مرکزی قرار است در شهریورماه سامانه «حسام» را برای مشاهده و ساماندهی حسابهای بانکی راهاندازی کند؛ سامانهای که به افراد اجازه میدهد حسابهای مازاد و بلااستفاده خود را شناسایی و در صورت نداشتن منع قانونی، غیرحضوری ببندند.
سامانه «حسام» با هدف ساماندهی حسابهای بانکی اشخاص حقیقی طراحی شده و امکان مشاهده، مدیریت و بستن غیرحضوری حسابهای مازاد و بلااستفاده را فراهم میکند. طبق آمار اعلامشده، حدود ۶۵۰ میلیون حساب سپرده فعال و دارای قابلیت تراکنش در شبکه بانکی کشور وجود دارد و هر فرد بزرگسال بهطور متوسط حدود ۱۰ حساب بانکی دارد؛ در حالی که بسیاری از افراد در عمل تنها از دو یا سه حساب خود استفاده میکنند.
در نگاه نخست، کاهش تعداد حسابهای بانکی شاید بیشتر یک اقدام اداری و اقتصادی به نظر برسد، اما باقی ماندن حسابهای بلااستفاده میتواند از نظر امنیت مالی و مقابله با جرایم سایبری نیز اهمیت داشته باشد. تجربه نظامهای بانکی دیگر نشان داده است که حسابهایی که برای مدت طولانی بدون استفاده یا نظارت باقی میمانند، در صورت ضعف کنترلهای امنیتی میتوانند به هدفی برای تقلب، تصاحب حساب یا انتقال وجوه غیرقانونی تبدیل شوند.
حسام چگونه کار میکند؟
کاربران پس از احراز هویت در سامانه حسام میتوانند فهرست حسابهای خود در بانکهای مختلف را در یک بستر واحد مشاهده کنند و از وضعیت حسابها، از جمله فعال یا راکد بودن آنها، مطلع شوند.
در مرحله بعد، فرد میتواند حسابهایی را که دیگر به آنها نیاز ندارد انتخاب کند و در صورت نبود محدودیت قانونی، قضایی یا تعهدات بانکی، درخواست بستن آنها را بهصورت غیرحضوری ثبت کند. این درخواست به بانک مربوطه ارسال میشود و در صورت تأیید شرایط، حساب بسته خواهد شد؛ بنابراین ثبت درخواست در حسام به معنای بستهشدن فوری حساب نیست و بانک باید وضعیت آن را بررسی کند.
اهمیت این سامانه از آنجا بیشتر میشود که بسیاری از افراد ممکن است حتی از تعداد دقیق حسابهایی که در طول سالها در بانکهای مختلف افتتاح کردهاند، اطلاع نداشته باشند. حسابهایی که ممکن است زمانی برای دریافت حقوق، وام، یارانه، خدمات خاص یا یک نیاز مقطعی افتتاح شده باشند، اما پس از پایان آن نیاز همچنان در شبکه بانکی باقی ماندهاند.
بانک مرکزی پیش از این نیز برای کنترل رشد تعداد حسابها محدودیتهایی وضع کرده بود و هدف از سامانه جدید، ایجاد ابزاری است که به مردم امکان دهد ابتدا حسابهای خود را ببینند و سپس درباره نگهداری یا بستن حسابهای مازاد تصمیم بگیرند.
چرا حساب راکد میتواند یک ریسک امنیتی باشد؟
یک حساب بانکی بلااستفاده به معنای یک حساب ناامن نیست و نمیتوان گفت هر حساب راکد بهخودیخود در معرض هک قرار دارد. مسئله اصلی، کاهش نظارت صاحب حساب و باقی ماندن یک رابطه بانکی است که ممکن است سالها مورد استفاده قرار نگیرد.
در چنین شرایطی، اگر اطلاعات ورود، شماره تلفن متصل به خدمات بانکی یا سایر اطلاعات احراز هویت فرد در معرض سوءاستفاده قرار گیرد، احتمال دارد فعالیت غیرعادی در حساب دیرتر از یک حسابی که صاحب آن بهطور مرتب آن را بررسی میکند، شناسایی شود.
راهنمای نظارتی اداره ملی اتحادیههای اعتباری آمریکا (NCUA) نیز بهصراحت حسابهای dormant یا بلااستفاده را در زمره حسابهایی میداند که میتوانند هدف آسانی برای مرتکبان تقلب باشند؛ این نهاد تأکید میکند حسابهایی که برای مدت مشخصی بدون فعالیت باقی ماندهاند یا اعضا آنها را بهطور فعال پایش نمیکنند، در معرض تقلب قرار دارند.
این موضوع فقط به سرقت موجودی محدود نمیشود. تصاحب یک حساب بانکی میتواند زمینه تغییر اطلاعات حساب، انتقال وجه یا استفاده از حساب برای جابهجایی پولهای حاصل از کلاهبرداری را فراهم کند. اداره نظارت بر ارز آمریکا (OCC) نیز در راهنمای خود درباره تهدیدهای نفوذ به سامانههای بانکی، از سرقت اطلاعات محرمانه و انتقال غیرمجاز وجوه بهعنوان پیامدهای احتمالی نفوذ یاد کرده است.
حسابهای فراموششده؛ هدفی کمدردسر برای تقلب
یکی از مهمترین مشکلات حساب راکد، نبود رفتار معمول صاحب حساب است. در یک حساب فعال، صاحب حساب بهطور معمول تراکنشهای روزانه یا ماهانه خود را میبیند و تغییر غیرعادی در موجودی یا تراکنشها میتواند سریعتر جلب توجه کند. با این حال، حسابی که ماهها یا سالها بررسی نشده، ممکن است تغییرات غیرعادی را برای مدت بیشتری پنهان نگه دارد.
همین مسئله باعث شده است نهادهای ناظر بانکی در کشورهای دیگر برای حسابهای dormant کنترلهای جداگانهای در نظر بگیرند. NCUA در دستورالعمل نظارتی خود حتی تأکید میکند حسابهای dormant با موجودی بالا در معرض ریسک بیشتری از تقلب داخلی قرار دارند و نیازمند نظارت تقویتشده هستند.
بنابراین مسئله اصلی تنها «قدیمی بودن» حساب نیست؛ بلکه ترکیب سه عامل میتواند خطر را افزایش دهد: غیرفعال بودن حساب، کاهش نظارت صاحب حساب و ضعف کنترلهای بانکی.
وقتی حساب راکد به ابزار کلاهبرداری تبدیل میشود
یکی دیگر از خطرها، استفاده مجرمان از حسابهای بانکی افراد بهعنوان حساب واسط یا بهاصطلاح «حساب اجارهای» و «حساب پولشویی» است.
در این سناریو، حساب توسط هکر از طریق یک حمله فنی به بانک تصاحب نمیشود. ممکن است صاحب حساب خودش کنترل حساب را در اختیار فرد دیگری قرار دهد یا اطلاعات و ابزار دسترسی را واگذار کند. مجرم نیز از حساب فرد واقعی برای دریافت و انتقال پولهای حاصل از کلاهبرداری استفاده میکند.
اهمیت این موضوع در هند طی سالهای اخیر بهوضوح دیده شده است. مقامهای این کشور بارها شبکههای موسوم به mule account را شناسایی کردهاند؛ حسابهایی که برای دریافت و انتقال وجوه حاصل از جرایم سایبری مورد استفاده قرار میگیرند.
برای نمونه، پلیس هند در ژوئیه ۲۰۲۶ یک شبکه مرتبط با حسابهای واسط را بررسی کرد که در آن بیش از هزار کرور روپیه از طریق حسابهای بانکی بهدستآمده برای انتقال وجوه حاصل از کلاهبرداریهای سایبری جابهجا شده بود.
در پرونده دیگری در هند، پلیس شبکهای را شناسایی کرد که از حسابهای بانکی برای انتقال ۱۴.۶۸ کرور روپیه حاصل از کلاهبرداریهای سایبری در چند ایالت استفاده کرده بود. یکی از حسابها پس از افتتاح، در اختیار مجرمان قرار گرفته بود تا وجوه کلاهبرداری را دریافت و منتقل کنند.
این نمونهها نشان میدهد که در اقتصاد زیرزمینی، «حساب بانکی» خود میتواند به یک ابزار عملیاتی برای مجرمان تبدیل شود؛ بهویژه زمانی که صاحب حساب کنترل واقعی بر فعالیتهای آن ندارد.
یک نمونه واقعی از سواستفاده از حساب dormant
نمونه قابل توجه دیگری در هند به پرونده یک نماینده پارلمان این کشور مربوط میشود. در این پرونده، یک حساب بانکی قدیمی و dormant که سالها پیش برای دریافت مزایای دوران نمایندگی افتتاح شده بود، در یک کلاهبرداری سایبری مورد سوءاستفاده قرار گرفت.
طبق گزارش منتشرشده، حدود ۵۶ میلیون روپیه از طریق انتقالی که از یک حساب فعال به حساب dormant انجام شده بود، برداشت شد و پلیس موضوع را در قالب پرونده سایبری بررسی کرد.
این پرونده از این جهت قابل توجه است که نشان میدهد «راکد بودن» حساب به معنای بیاستفاده بودن آن برای مجرم نیست. برعکس، حسابی که صاحبش سالها سراغ آن نرفته ممکن است به دلیل کاهش توجه و نظارت، جذابیت خاصی برای سوءاستفاده داشته باشد.
آمریکا؛ حسابهای dormant زیر ذرهبین نهاد ناظر
البته این مسئله فقط محدود به هند نیست. در آمریکا، NCUA سالهاست حسابهای dormant را بهعنوان یکی از حوزههای نیازمند کنترل داخلی و نظارت ویژه در مؤسسات اعتباری در نظر میگیرد.
این نهاد در راهنمای رسمی خود، «Dormant Account Fraud» را یکی از انواع تقلب مرتبط با حساب اعضا معرفی کرده و تأکید دارد حسابهایی که برای مدت طولانی بدون فعالیت باقی میمانند، میتوانند هدف مناسبی برای مرتکبان تقلب باشند.
در واقع، تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد مدیریت حسابهای راکد فقط مسئلهای مربوط به کاهش هزینههای بانکی نیست؛ بلکه بخشی از کنترل ریسک تقلب و امنیت مالی نیز محسوب میشود.
چرا تعداد زیاد حسابها اهمیت دارد؟
وجود حسابهای زیاد بهتنهایی به معنای وجود حفره امنیتی نیست. اما هرچه تعداد حسابهای فعال یا کمتحرک بیشتر باشد، مدیریت، پایش و شناسایی حسابهایی که رفتار غیرعادی دارند نیز پیچیدهتر میشود.
در شبکهای با صدها میلیون حساب، بانکها باید بهطور مستمر وضعیت مشتریان، تراکنشها، دسترسیها، اطلاعات هویتی و الگوهای فعالیت را پایش کنند. هر حسابی که مدت طولانی بدون استفاده باقی میماند، در صورتی که کنترلهای لازم روی آن اعمال نشود، میتواند به یک نقطه کمنظارت تبدیل شود.
کاهش حسابهای مازاد را میتوان بخشی از سیاست کاهش سطح ریسک در شبکه بانکی دانست؛ سیاستی که البته تنها زمانی مؤثر خواهد بود که با پایش هوشمند حسابها، احراز هویت قوی، کنترل دسترسی و شناسایی تراکنشهای مشکوک همراه شود.
حسام؛ پایان حسابهای فراموششده؟
هدف اعلامشده سامانه حسام، تنها بستن حسابها نیست؛ بلکه ایجاد امکان مشاهده و مدیریت یکپارچه حسابهای بانکی برای مردم است. اگر این سامانه بتواند به افراد نشان دهد چه حسابهایی به نام آنها وجود دارد و کدام حسابها دیگر مورد استفاده قرار نمیگیرند، یک بخش مهم از مشکل «حسابهای فراموششده» قابل حل خواهد بود.
با این حال، ساماندهی حسابهای بانکی نباید به معنای حذف صرف تعدادی حساب باشد. برای کاهش واقعی ریسک، لازم است حسابهای راکد بهصورت مستمر پایش شوند، تغییرات غیرعادی در اطلاعات مشتری بهسرعت شناسایی شود و در صورت مشاهده رفتار مشکوک، سازوکارهای هشدار و احراز هویت مجدد فعال شوند.
همچنین تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد مقابله با حسابهای مورد سوءاستفاده، نیازمند همکاری میان بانکها، نهادهای نظارتی و واحدهای مقابله با جرایم سایبری است. در هند نیز افزایش پروندههای مرتبط با حسابهای واسط باعث شده است نهادهای قضایی و بانکی بر ایجاد سازوکارهای هماهنگتر برای شناسایی و مسدودسازی این حسابها تأکید کنند.
سامانه حسام میتواند یک حلقه مهم در زنجیره امنیت مالی کشور باشد؛ به شرط آنکه هدف آن فقط کاهش تعداد حسابها نباشد، بلکه کاهش حسابهای بلااستفاده، افزایش کنترل صاحبان حساب بر داراییهایشان و محدود کردن فرصت سوءاستفاده مجرمان از حسابهای فراموششده را هم دنبال کند.
در چنین شرایطی، بستن یک حساب بانکی بلااستفاده فقط به معنای کم شدن یک شماره حساب از فهرست بانکی نیست؛ بلکه میتواند یک نقطه بالقوه برای سوءاستفاده مالی و سایبری را نیز از چرخه خارج کند.
