از کمبریج تا سازمان سنجش؛ بازار جهانی کلاهبرداری در آزمونها
امسال نیز ادعاهایی درباره فروش سؤالات کنکور و امتحانات نهایی در فضای مجازی منتشر شده است، اما پلیس فتا تأکید میکند اینگونه آگهیها و ادعاها صرفاً ترفندی برای کلاهبرداری از داوطلبان و خانوادههای آنهاست.
هشدار جدید سازمان سنجش: صفحات تلگرام جعلیاند
همزمان با انتشار اخباری درباره فروش سؤالات کنکور و امتحانات نهایی مدارس، سازمان سنجش آموزش کشور روز گذشته با انتشار اطلاعیهای نسبت به فعالیت صفحات و کانالهای جعلی منتسب به این سازمان در شبکههای اجتماعی خارجی هشدار داد و اعلام کرد که هیچ حساب رسمی در تلگرام، اینستاگرام و واتساپ ندارد.
سازمان سنجش همچنین از پیگیری قضایی گردانندگان این صفحات خبر داد و تأکید کرد تنها مرجع رسمی اطلاعرسانی آزمونها، وبسایت این سازمان به نشانی sanjesh.org است. همچنین اطلاعرسانی در پیامرسانها صرفاً از طریق کانالهای رسمی سازمان سنجش در ایتا، بله، سروش، آیگپ و گپ انجام میشود.
در همین حال، رئیس پلیس فتا اعلام کرد ادعاهای مربوط به فروش سؤالات کنکور پیش از برگزاری آزمون، ترفندی برای کلاهبرداری است و تاکنون هیچ موردی از فروش واقعی سؤالات پیش از برگزاری آزمون به ثبت نرسیده است.
به گفته سردار وحید مجید، پلیس فتا پیش از برگزاری آزمونهای سراسری، کانالها و گروههای فعال، بهویژه در پلتفرمهای خارجی، را بهصورت مستمر رصد میکند و فروش ابزارهای تقلب و سایر فعالیتهای مرتبط با تخلف در آزمونها را نیز زیر نظر دارد.
کلاهبرداریهای کنکوری؛ تکرار سناریوی چند ساله
با وجود تأکید مسئولان بر ایمن بودن فرایند برگزاری آزمونها، مرور تجربه سالهای گذشته نشان میدهد سوءاستفاده از نام سازمان سنجش و کلاهبرداری با ادعای فروش سؤالات کنکور، دستکم از سال ۱۳۹۹ تاکنون بهطور مستمر تکرار شده و با نزدیک شدن به زمان برگزاری آزمونها شدت میگیرد.
همزمان با گسترش فعالیت کانالهای تلگرامی و صفحات اینستاگرامی در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰، سازمان سنجش و پلیس فتا بارها نسبت به کلاهبرداری با ادعای فروش سؤالات کنکور هشدار دادند. گردانندگان این کانالها با وعده دسترسی به سؤالات پیش از برگزاری آزمون، از داوطلبان مبالغ میلیونی دریافت میکردند، اما در عمل سؤالات جعلی یا مربوط به آزمونهای سالهای گذشته را در اختیار آنها قرار میدادند. پلیس فتا این اقدامات را مصداق کلاهبرداری و مهندسی اجتماعی دانست و اعلام کرد در همان سال چندین باند فعال در این حوزه شناسایی و دستگیر شدند.
این موضوع در جریان برگزاری کنکور سراسری سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ ابعاد تازهای پیدا کرد. با وجود اعمال محدودیت اینترنت در محلهای برگزاری آزمون، تصاویری از دفترچههای سؤالات در شبکههای اجتماعی و برخی کانالهای تلگرامی منتشر شد. در سال ۱۴۰۲ نیز برخی رسانهها گزارش دادند که تصاویر سؤالات همزمان با برگزاری آزمون در کانالهای تلگرامی منتشر شده است. با این حال، سازمان سنجش اعلام کرد ادعاهای مطرحشده درباره تقلب یا درز سؤالات آزمون سراسری ۱۴۰۲ صحت ندارد و قابل استناد نیست.
در همان زمان، عبدالرسول پورعباس، رئیس وقت سازمان سنجش، اعلام کرد ۱۰ نفر، شامل ۹ نفر در استان گلستان و یک نفر در آذربایجان شرقی، قصد ارسال تصاویر سؤالات را داشتند، اما پیش از موفقیت در این اقدام شناسایی و بازداشت شدند.
در کنکور سال ۱۴۰۱ نیز تصاویری از دفترچههای سؤالات عمومی و اختصاصی تنها چند دقیقه پس از توزیع در کانالهای تلگرامی منتشر شد و حتی بخشی از دفترچهای که هنوز بین داوطلبان توزیع نشده بود، در فایلهای منتشرشده دیده میشد. سازمان سنجش در آن زمان از بازداشت تعدادی از متهمان خبر داد و تأکید کرد سؤالاتی که با عنوان «فروش سؤالات کنکور» عرضه شده بود، جعلی بوده و ادعاهای مطرحشده با هدف کلاهبرداری از داوطلبان انجام شده است.
پروندههای تقلب؛ از ۲۶۰۰ مظنون تا بازداشت دهها کلاهبردار
از کنکور در سال ۱۴۰۰ هم سوءاستفاده شده بود، اما اینبار یک تفاوت مهم با سالهای بعد داشت و آن هم معافیت متقلبین در کنکور ۱۴۰۰ برای شرکت در آزمون مجدد است. به گفته یکی از اعضای کمیسیون آموزش مجلس، حدود ۲۶۰۰ پرونده مشکوک به تقلب در کنکور ۱۴۰۰ تشکیل شد، اما تنها برای ۵۲ نفر حکم صادر شد و سایر افراد تبرئه شدند. حتی روزنامه اعتماد مدعی شد که برخی از این داوطلبان مشکوک به تقلب، با پیگیری برخی نمایندگان مجلس از آزمون مجدد معاف شدند و تحصیل خود را در رشتههای برتر ادامه دادند. اما برای ۸۵۴ داوطلب دارای پرونده شبههدار، آزمون مجدد در آذر ۱۴۰۰ برگزار شد.
این وضعیت در سالهای بعد هم با ارسال پیامک و فعالیت صفحات جعلی با نام سازمان سنجش، بازار سیاه پاسخنامه و کلاهبرداری در فضای مجازی ادامه یافت. در مقابل، سازمان سنجش و پلیس فتا این ادعاها را کلاهبرداری دانسته و از برخورد قضایی با گردانندگان این شبکهها خبر دادند. با این حال، در سال گذشته رئیس سازمان سنجش اعلام کرد بیش از ۷۰ نفر که در کانالها و شبکههای اجتماعی با ادعای فروش سؤالات کنکور و دسترسی به پاسخنامه از داوطلبان کلاهبرداری میکردند، شناسایی و بازداشت شدهاند.
بازار جهانی کلاهبرداری آزمونها و چند راهکار
مرور تجربه برگزاری کنکور و سایر آزمونهای سراسری در سالهای گذشته نشان میدهد این رویدادها همواره با چالشهایی مانند فروش جعلی سؤالات و پاسخنامه، جعل هویت سازمان سنجش در تلگرام، اینستاگرام و سایر شبکههای اجتماعی، حملات فیشینگ با هدف سرقت اطلاعات شخصی داوطلبان، دریافت وجه در ازای انتخاب رشته، مصاحبه یا خدمات آموزشی جعلی و انتشار اخبار و اطلاعیههای ساختگی برای جلب اعتماد کاربران همراه بودهاند.
البته این نوع سوءاستفادهها به ایران محدود نمیشود. برگزارکنندگان معتبر آزمونهای بینالمللی نیز بارها هشدار دادهاند که تقلب در آزمونها به صنعتی سازمانیافته تبدیل شده است. فروش سؤالات امتحانی، سرقت بانک سؤالات، شرکت در آزمون به جای داوطلب، استفاده از ابزارهای تقلب و انتشار سؤالات در شبکههای اجتماعی پس از پایان آزمون برای استفاده در دورههای بعد، از جمله روشهای رایج متقلبان به شمار میرود.
در همین راستا، سازمان Cambridge International اعلام کرده است که در سالهای اخیر تعداد کلاهبرداریهای مرتبط با آزمونها در شبکههای اجتماعی، گروههای واتساپ و وبسایتهای جعلی بهطور چشمگیری افزایش یافته است. همچنین College Board آمریکا نیز بارها هشدار داده که کلاهبرداران با جعل هویت کارکنان این سازمان با دانشآموزان و خانوادههای آنها تماس میگیرند و با ادعای فروش منابع آزمون یا درخواست اطلاعات بانکی و هویتی، اقدام به کلاهبرداری میکنند.
شرکت Pearson نیز اعلام کرده است که در سالهای مختلف، افراد و گروههایی تلاش کردهاند پیش از برگزاری آزمونها به سؤالات امتحانی دسترسی پیدا کنند یا با ادعای در اختیار داشتن آنها، اقدام به فروش سؤالات در اینترنت کنند. این شرکت حتی در سال ۲۰۲۶ از دادگاه عالی انگلستان حکمی دریافت کرد که بر اساس آن، انتشار، فروش یا انتقال غیرقانونی سؤالات امتحانی در فضای مجازی ممنوع است؛ حتی اگر فروشندگان در عمل به سؤالات واقعی دسترسی نداشته باشند.
تجربه ایران و سایر کشورها در حفاظت از آزمونهای مهم نشان میدهد که حتی در نبود نشت واقعی سؤالات، صفحات و کانالهای جعلی با استفاده از مهندسی اجتماعی و سوءاستفاده از اضطراب داوطلبان میتوانند خسارتهای مالی و اطلاعاتی قابل توجهی ایجاد کنند. از همین رو، کارشناسان معتقدند حفاظت از آزمونها نباید تنها به امنیت بانک سؤالات محدود شود، بلکه باید کل اکوسیستم اطلاعرسانی و ارتباط با داوطلبان را در بر گیرد.
به اعتقاد متخصصان، دستیابی به این هدف مستلزم مجموعهای از اقدامات هماهنگ است؛ از جمله ایجاد و تقویت کانالهای رسمی اطلاعرسانی، پایش و حذف سریع صفحات جعلی، مقابله با دامنهها و وبسایتهای فیشینگ، ارتقای امنیت فرایند طراحی، نگهداری و توزیع سؤالات، همکاری مستمر با پلیس فتا، رصد تراکنشهای مالی مشکوک و بهرهگیری از سامانههای هوش مصنوعی برای شناسایی جعل هویت و فعالیتهای کلاهبردارانه. تنها با اجرای چنین رویکردی میتوان محیطی امنتر و قابل اعتمادتر برای برگزاری آزمونهای سراسری فراهم کرد.
