جزئیات پیشنویس «نظام حقوقی فضای مجازی کشور» منتشر شد
الزام سکوها به گزارش فوری نشت داده و حملات سایبری
جزئیات پیشنویس سند نظام حقوقی فضای مجازی کشور با الزام سکوها به گزارش فوری نشت داده و حملات سایبری، رضایت آگاهانه برای جمعآوری داده، حق حذف و انتقال اطلاعات شخصی و ممنوعیت شنود بدون حکم قضایی منتشر شده است.
کاربران چه اختیاراتی بر دادههای شخصی خود خواهند داشت؟
مرکز ملی فضای مجازی ضمن انتشار این جزئیات از صاحب نظران و فعالان بخش خصوصی دعوت کرده تا درخصوص پیش نویس سند «نظام حقوقی فضای مجازی کشور» برای استقرار حکمرانی قانونمند، هماهنگ و مقتدر در این حوزه، اعلام نظر کنند. بررسی جزئیات این پیشنویس نشان میدهد که نظام حقوقی فضای مجازی کشور قرار است تا با تغییراتی درباره حفاظت از دادههای شخصی، الزام به گزارش فوری نشت داده و حملات سایبری، حداقلسازی جمعآوری داده، حمایت ویژه از کودکان، امنیت سامانههای هوش مصنوعی و حفاظت از دادههای هویتی مواجه شود.
در ابتدای سند، حریم خصوصی بهعنوان حق افراد برای مصونیت اطلاعات، دادهها و زندگی خصوصی در برابر جمعآوری، پردازش، افشا یا استفاده غیرمجاز تعریف شده است؛ مگر در مواردی که قانون اجازه داده باشد و اصل ضرورت و تناسب رعایت شود. همچنین «امنیت» و «حریم خصوصی» در شمار حقوق کاربران قرار گرفتهاند. بر این اساس، سند مذکور، حریم خصوصی را صرفا یک توصیه اخلاقی نمیداند و آن را در چارچوب حقوق کاربران قرار میدهد.
حفاظت از دادههای شخصی یکی از صریحترین بخشهای سند نظام حقوقی فضای مجازی است که در آن ایجاد یک رژیم جامع صیانت از دادههای شخصی کاربران پیشنهاد شده است. بر اساس این پیشنهاد، رژیم جامع صیانت از دادههای شخصی کاربران باید محورهای شفافیت، رضایت آگاهانه، حداقلسازی جمعآوری داده و رعایت اصل رازداری و استانداردهای امنیتی متمرکز باشد.
همچنین برای شهروندان حقوقی مانند دسترسی، اصلاح، انتقالپذیری و حذف اطلاعات شخصی در نظر گرفته شده و پردازشکنندگان داده باید در صورت وقوع رخنه اطلاعاتی، اطلاعرسانی بهموقع انجام دهند.
الزام سکوها و اپراتورها به گزارش فوری نشت داده و حملات سایبری
در جدول اقدامات عملیاتی سند، سکوها و اپراتورها ملزم به گزارش فوری هرگونه رخنه، نشت داده یا حمله سایبری پیشنهاد شدهاند. همچنین اجرای آخرین استانداردهای فنی امنیت شبکه و ارزیابیهای دورهای آسیبپذیری باید بهصورت قانونی اجباری شده است. برای ترک فعل در حوزه امنیت شبکه نیز جرمانگاری یا تخلفانگاری و تعیین مسئولیت مدنی و کیفری بازدارنده پیشنهاد شده است.
یکی از مشخصترین پیشنهادهای سند این است که توسعهدهندگان سکوها ملزم به فراهمکردن سطوح لازم تنظیمات حفاظتی و ابزارهای رمزنگاری بهصورت پیشفرض شوند. یعنی رویکرد پیشنهادی فقط این نیست که کاربر خودش تنظیمات امنیتی را فعال کند؛ بلکه سکو باید از ابتدا سطحی از حفاظت را برای کاربر فراهم کند. همچنین، در بخش حقوق داده و حریم خصوصی، سند پیشنهاد میکند تا شنود، رصد، رهگیری یا افشای پیامها و مکاتبات الکترونیکی کاربران بدون حکم قضایی صریح ممنوع شود. در همان بخش، حق کاربران برای دسترسی، اصلاح، انتقال و پاکسازی کامل اطلاعات شخصی را نیز مطرح شده است.
دادهها به ضرورت جمعآوری شوند
سند پیشنهاد میکند جمعآوری اطلاعات شخصی فقط در حد ضرورت برای ارائه خدمت انجام شود و برای کلاندادهها، پیش از تبادل اجباری، گمنامسازی انجام شود. همچنین در بخش اقدامات عملیاتی، پردازش داده باید بر اساس رضایت صریح، پیشینی و آگاهانه کاربر و صرفاً برای اهداف مشخص و قانونی باشد. علاوه بر این، سند پیشنهاد ایجاد یک کمیسیون یا نهاد تنظیمگر مستقل برای نظارت بر زیستبوم داده و تعیین مسئولیتهای مدنی و کیفری سختگیرانه برای متخلفان را مطرح کرده است.
امنیت زیرساختهای حیاتی و تابآوری تضمین شود
در سطح امنیت سایبری ملی، پیشنویس سند نظام حقوقی فضای مجازی کشور بر تعیین تکالیف امنیتی ویژه برای زیرساختهای حساس و حیاتی، ارتقای تابآوری در برابر نفوذ و سوءاستفاده، و تضمین تداوم خدمات حیاتی تاکید کرده است. همچنین در اهداف کلان، امنیت و تابآوری فضای مجازی برای پیشگیری از تهدیدات و تضمین پایداری خدمات حیاتی مطرح شده است. در راهبردهای سند نیز برای دستگاههای مرتبط، مسئولیتهای مشخصی درباره امنیت زیرساختها، مدیریت رخداد و مقابله با حملات و اختلالات گسترده مطرح شده است.
افشای دادههای شخصی به کمترین سطح برسد
در صفحه ۲۰ سند یک محور مشخص با عنوان «طراحی نظام مدیریت هویت فضای مجازی» وجود دارد که موارد زیر در این بخش مطرح شده است:
۱.جمعآوری و پردازش اطلاعات هویتی باید بر اساس اصل ضرورت باشد.
۲.باید کمترین سطح افشای دادههای شخصی رعایت شود.
۳.سطح احراز هویت باید متناسب با حساسیت و ریسک خدمت تعیین شود.
۴.پایگاههای داده و سامانههای هویتی باید با بالاترین استانداردهای رمزنگاری در برابر نشت، جعل و حملات سایبری محافظت شوند.
حمایت ویژه از کودکان و امنیت سامانههای هوش مصنوعی
سند برای کودکان هم سازوکارهای مشخصی پیشنهاد کرده است. این سازوکارها شامل احراز رده سنی، تفکیک محیط دسترسی کودکان و بزرگسالان، نظارت خانواده، تشدید ضمانت اجرا در سوءاستفاده از کودکان و ترویج سواد فضای مجازی در خانواده و مدرسه میشوند. سند موضوع امنیت را به هوش مصنوعی هم تعمیم داده است. برای سامانههای هوشمند قضایی، رعایت امنیت و محرمانگی دادهها، قابلیت ممیزی، راستیآزمایی و پیشگیری از سوگیری الگوریتمی مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین در مورد دادههای ملی، دادهکاوی غیرمجاز برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی خارجی ممنوع و جرمانگاری شدن آن پیشنهاد شده و استفاده از مدلهای خارجی در فرایندهای دولتی باید تحت چارچوبهای امنیتی مشخص قرار گیرد.