تاب‌آوری سایبری در بحران؛ اختلال سامانه‌های دولتی عامل نیمی از مشکلات خدمات عمومی
گزارش مرکز پژوهش‌ها از عملکرد سامانه فؤاد در شرایط بحرانی کشور نشان می‌دهد که اختلال سامانه‌ها و تجهیزات دولتی منجر به نیمی از مشکلات خدمات عمومی در دوران جنگ شده است.
اختلال سامانه‌ها و تجهیزات خدمات عمومی در شرایط بحران و جنگ می‌تواند تدوام خدمات عمومی و دسترسی شهروندان به خدمات حیاتی را با اختلال مواجه کند. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از فوریتهای اداری در شرایط جنگ و پساجنگ، ۴۹.۶ درصد شکایت‌های ثبت‌شده توسط مردم، مرتبط با اختلال، نقص یا نقض آمادگی تجهیزات، سامانه‌های ادارای و ابزارهای ارتباطی بوده است. این عدد، اهمیت زیرساخت‌های فناورانه و ارتباطی را در تداوم فعالیت سامانه‌های دولتی نشان می‌دهد. مرکز پژوهش‌های مجلس نیز در همین راستا، بر ضرورت تاب‌آوری فناوری اطلاعات، پایداری سامانه‌های الکترونیکی و ایجاد زیرساخت‌های پشتیبان برای استمرار دسترسی به خدمات دیجیتال تأکید کرده است.
خدمات بانکی و مالی در صدر اختلال‌ها
داده‌های سامانه فؤاد نشان می‌دهد خدمات مالی و بانکی با سهم ۲۱.۴ درصد بیشترین میزان شکایت‌ها را داشته‌اند. خدمات رفاهی و حمایت‌های اجتماعی با ۱۷.۷ درصد و خدمات قضایی، ثبتی و مالکیتی با ۱۷.۴ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. مجموع شکایت‌های این سه حوزه به ۵۶.۶ درصد کل گزارش‌ها می‌رسد.
اهمیت این آمار از منظر تاب‌آوری سایبری آن است که اختلال در این خدمات می‌تواند مستقیماً دسترسی شهروندان به منابع مالی، خدمات اجتماعی و حقوق مالکیتی را مختل کند. در شرایط بحرانی، امنیت و دسترس‌پذیری زیرساخت‌های دیجیتال این حوزه‌ها تنها یک مسئله فناوری اطلاعات نیست و با تداوم خدمات حیاتی ارتباط مستقیم دارد.
وضعیت نگران‌کننده بانک ملی از نظر تاب‌آوری سایبری
بانک ملی در میان دستگاه‌های مورد بررسی با ۱۶۸ شکایت در نقطه‌ای قرار گرفته که مرکز پژوهش‌های مجلس آن را برای تداوم خدمات بانکی در شرایط جنگی نگران‌کننده توصیف می‌کند. در گزارش این مرکز آمده است که کندی حدود پنج‌ساعته در رسیدگی به شکایت‌های بانکی می‌تواند نگرانی درباره تداوم و قابلیت اتکای خدمات پرداخت را افزایش دهد.
این موضوع نشان می‌دهد در زمان بحران، تاب‌آوری سایبری و عملیاتی سامانه‌های مالی باید همزمان مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه حتی در صورت فعال بودن زیرساخت، کاهش سرعت پاسخ‌گویی و نبود ظرفیت جایگزین می‌تواند به اختلال در اعتماد عمومی منجر شود.
چرا پشتیبان‌گیری و تداوم خدمت اهمیت دارد؟
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، وابستگی خدمات به افراد و نبود نیروی جایگزین را نیز یکی از چالش‌های تداوم خدمات معرفی کرده است. ۹.۶۸ درصد شکایت‌ها به وابستگی ارائه خدمت به مدیر یا کارمند خاص و نبود نیروی جایگزین مربوط بوده است. عدم رعایت زمان قانونی شروع و پایان ارائه خدمت با ۹.۴۸ درصد، بخش دیگری از شکایات را تشکیل می‌دهد.
از نگاه امنیت و تاب‌آوری سایبری، تداوم خدمت تنها به داشتن سامانه‌های فنی محدود نمی‌شود. سازمان‌ها باید برای زمان‌هایی که بخشی از نیروی انسانی، زیرساخت یا کانال ارتباطی از دسترس خارج می‌شود نیز برنامه داشته باشند. ایجاد زیرساخت‌های پشتیبان و برنامه‌های تداوم فعالیت، از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند.
آسیب‌پذیری سامانه فؤاد در شرایط بحران
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در کنار ظرفیت‌های سامانه فؤاد، از آسیب‌پذیری زیرساخت‌های فناوری و ارتباطی در شرایط بحرانی به‌عنوان یکی از چالش‌های این سامانه نام برده است. محدودیت در اطلاع‌رسانی عمومی، ضعف در تحلیل موضوعی شکایت‌ها و برخی چالش‌های نظارتی نیز از دیگر موارد مطرح‌شده هستند.
این مسئله یک نکته مهم را برجسته می‌کند: سامانه‌ای که برای ثبت و مدیریت فوریتهای اداری در زمان بحران طراحی شده، خود باید از سطح بالایی از تاب‌آوری برخوردار باشد. در غیر این صورت، همزمان با افزایش نیاز شهروندان به خدمات، ممکن است خود ابزار گزارش‌دهی و پیگیری نیز دچار اختلال شود.
راهکارهای افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های دیجیتال
مرکز پژوهش‌های مجلس برای افزایش تاب‌آوری نظام اداری، از جمله بر توسعه قابلیت‌های داده‌ای و تحلیلی سامانه فؤاد، اولویت‌بندی خدمات حیاتی، توسعه و پشتیبانی زیرساخت‌های فناوری و ارتباطی و الزام دستگاه‌های مسئول به تدوین برنامه تداوم خدمات تأکید کرده است.
بر این اساس، امنیت سایبری باید بخشی از برنامه تداوم خدمات عمومی باشد، نه موضوعی جدا از آن. سامانه‌های حیاتی باید علاوه بر مقابله با تهدیدات سایبری، برای اختلال ارتباطی، از دسترس خارج شدن زیرساخت، کاهش ظرفیت نیروی انسانی و سایر سناریوهای بحران نیز آمادگی داشته باشند.
داده‌های سامانه فؤاد نشان می‌دهد در شرایط بحران، پایداری زیرساخت‌های دیجیتال مستقیماً با توانایی دستگاه‌های دولتی برای ارائه خدمات ارتباط دارد. وقتی نزدیک به نیمی از گزارش‌های مرتبط با تداوم خدمات به اختلال در سامانه‌ها، تجهیزات و ابزارهای ارتباطی مربوط است، حفاظت از این زیرساخت‌ها دیگر صرفاً یک موضوع فنی نیست.
در چنین شرایطی، پایداری سامانه‌ها، زیرساخت‌های پشتیبان، برنامه تداوم فعالیت و آمادگی برای اختلال باید همزمان با ملاحظات امنیت سایبری در طراحی خدمات عمومی مورد توجه قرار گیرد. مرکز پژوهش‌های مجلس نیز در جمع‌بندی خود، تداوم خدمات عمومی در شرایط جنگ و پساجنگ را بخشی از تاب‌آوری ملی و الزامات حکمرانی در بحران دانسته است.
