گزارش مرکز پژوهشهای مجلس از چالشهای توسعه هوش مصنوعی در ایران؛ نبود دسترسی آزاد و نظاممند به دادهها
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس از چالشهای توسعه هوش مصنوعی در ایران نشان میدهد که توسعه این فناوری با موانعی همچون ضعف زیرساختهای پردازشی، دسترسی آزاد و نظاممند به داده، سرمایه انسانی، وضعیت آمادگی فناوری و نبود جهتگیری روشن در زنجیره تامین مواجه است.
شش مانع توسعه هوش مصنوعی در ایران
مرکز پژوهشهای مجلس در دومین گزارش « حوزههای اولویتدار توسعه و کاربست هوش مصنوعی در جهان: راهبرد کشورها در انتخاب و درس آموختههایی برای ایران» با مطالعه تطبیقی و بررسی تجارت ۳۰ کشور، شش مانع توسعه هوش مصنوعی در ایران را شناسایی کرده است. بر اساس یافتههای این گزارش، هر چند در کشورمان اقدامهای اجرایی مانند راهاندازی مرکز پردازش سریع ملی و پروژه دستیار هوشمند دولت کلید خورده، اما راهبرد غالب کشور همچنان در سطح شکلدهی کلی به زیستبوم باقی مانده و به سمت حل کلان مسائل ملی با مضمون بهینهسازی حکمرانی همگرا نشده است.
نبود تفسیر مورد اجماع در مورد هدفگذاری سند ملی هوش مصنوعی (قرار گرفتن در جمع ده کشور پیشرو فناوری هوش مصنوعی در افق ۱۴۱۲، ضعیف بودن یا شفاف نبودن ارتباط بین مسائل و چالشهای کشور با حوزهها و محورهای انتخاب شده در سند ملی هوش مصنوعی، مشخص نبودن جهتگیری و اولویت راهبردی کشور در توســعه هر یک از اجزای زنجیره تأمین هوش مصنوعی که نحوه تعامل دولت با توسعه دهندگان بخش خصوصی و تحقیقاتی را نیز ناکارآمد کرده است، ضعف زیرساخت های اساسی مورد نیاز جهت توسعه هوش مصنوعی شامل زیرساختهای پردازشی، برنامهریزی برای تربیت نیروی انسانی و مهارت افزایی نیروی کار، محدودیتهای ساختاری و اجرایی فراوان در دسترسی قانونی و آزاد به داده، پایین بودن سطح آمادگی فناوری در کشور برای تعامل با هوش مصنوعی به ویژه در صنایع و شرکتها، اندازه کوچک بازار داخلی و نبود برنامه مشخص برای استفاده از ظرفیت تعاملات بین المللی و منطقهای در مسیر توسعه بازار هوش مصنوعی از جمله موانع توسعه این فناوری در کشورمان است.
داده؛ گلوگاه توسعه هوش مصنوعی
مرکز پژوهشهای مجلس برای دستیابی به اهداف مدنظر کشور در حوزه هوش مصنوعی، تعیین جهتگیری کلیدی و نوع نقشآفرینی در زنجیره تأمین، تسهیل دسترسی قانونی به دادههای دولتی، رفع محدودیتهای زیرساختهای پردازشی و سرمایهگذاری در آموزش به عنوان یک زیرساخت میان بخشی، از الزامهای فوری و غیرقابل انکار است. درنهایت، موفقیت ایران در توسعه هوش مصنوعی در گرو تبدیل اهداف کلی اسناد به کلان پروژههای بخشی با اولویت بندی دقیق و مبتنی بر نیازهای واقعی جامعه است.
دسترسی آزاد و نظاممند به دادهها، پشتیبانی از سرمایههای انسانی و گسترش همکاریهای فراملی و منطقهای از جمله اولویتهای کلیدی توسعه زیرساختهای حیاتی است. بر این اساس، دولت باید با اجراییسازی «سند حکمرانی داده» و راهاندازی «بازارگاه داده»، موانع پیش روی بخش خصوصی و توسعهدهندگان برای بهرهبرداری از دادههای دولتی را برطرف کند. همچنین توسعه زیرساختهای پردازشی به عنوان یکی از ارکان اصلی و میان بخشی، باید با قوت ادامه یابد.
سه راهبرد جهانی برای توسعه هوش مصنوعی
در حالی راهبردهای کشورمان در توسعه هوش مصنوعی صرفا بر شکلدهی و توسعه زیستبوم هوش مصنوعی متمرکز است، تحلیل راهبردهای جهانی نشان میدهد که کشورها براساس موقعیت ژئوپلیتیک، ساختار اقتصادی و سطح توسعه فناوری خود، یکی از سه رویکرد «رهبری فناورانه»، «بهینه سازی حکمرانی» یا «خلق موتورهای رشد جدید» را دنبال میکنند. درحالی قدرتهایی مانند ایالات متحده و چین با نگاهی استراتژیک به دنبال تثبیت برتری فناورانه و تسلط بر زنجیره ارزش جهانی هستند که کشورهایی نظیر هند و دولتهای رفاه دیجیتال در اسکاندیناوی، ابزاری برای حل چالشهای ملی، ارتقای کیفیت زندگی و کارآمدی دولت میدانند. هوش مصنوعی را عمدتًا در این میان، کشورهای منطقه جنوب غرب آسیا مانند امارات و عربســتان، این فناوری را اهرمی برای خلق موتورهای رشد جدید و گذار از اقتصاد نفتی به اقتصاد دانشبنیان قرار دادهاند.
