مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در فاصله زمانی ۲۵ تا ۳۱ خردادماه ۱۴۰۵، به سفارش وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، نظرسنجی ملی با عنوان «سنجش نگرش کاربران اینترنت در خصوص شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی» را میان چهار هزار و ۶۰ نفر از کاربران اینترنت به شیوه مصاحبه حضوری اجرا کرده است.

جامعه آماری این پژوهش از میان چهار هزار و ۵۴۵ نفر از افراد بالای ۱۵ سال ساکن مناطق شهری و روستایی کشور انتخاب شده است. بر اساس نتایج این نظرسنجی، ۸۹.۳ درصد مردم ایران از اینترنت استفاده می‌کنند و ۱۰.۷ درصد نیز کاربر اینترنت نیستند.

بیش از سه‌چهارم کاربران از فیلترشکن استفاده می‌کنند

نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد موضوع فیلترینگ همچنان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کاربران اینترنت در ایران است.

بر اساس یافته‌های ایسپا، ۵۱.۸ درصد کاربران رفع فیلتر شبکه‌های اجتماعی را دارای اهمیت زیاد دانسته‌اند، در حالی که ۴۰.۳ درصد اعلام کرده‌اند این موضوع برای آن‌ها اهمیت کم یا هیچ اهمیتی ندارد.

در میان شبکه‌های اجتماعی فیلترشده نیز اینستاگرام با ۴۷.۸ درصد در صدر فهرست اولویت کاربران برای رفع فیلترینگ قرار دارد. پس از آن تلگرام با ۲۰.۹ درصد و یوتیوب با ۸.۴ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.

اما شاید مهم‌ترین بخش این گزارش، میزان استفاده کاربران از ابزارهای دور زدن فیلترینگ باشد.

طبق نتایج این نظرسنجی، ۷۴.۴ درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده می‌کنند. از این میان، ۶۶.۷ درصد از VPNهای رایگان استفاده می‌کنند و تنها بخشی از کاربران حاضرند برای این خدمات هزینه پرداخت کنند.

بازار غیررسمی فروش فیلترشکن؛ میلیون‌ها تومان هزینه برای دسترسی به اینترنت

بررسی سبد هزینه کاربران نشان می‌دهد استفاده از VPN دیگر تنها یک ابزار فنی نیست، بلکه به بخشی از هزینه ماهانه خانوار تبدیل شده است.

بر اساس این نظرسنجی، ۱۸.۲ درصد کاربران ماهانه کمتر از ۵۰۰ هزار تومان برای خرید VPN هزینه می‌کنند، ۶.۳ درصد بین ۵۰۰ هزار تا یک میلیون تومان می‌پردازند و ۶ درصد نیز ماهانه بیش از یک میلیون تومان صرف خرید فیلترشکن می‌کنند.

به این ترتیب، ۳۰.۵ درصد کاربران اینترنت وارد بازاری غیررسمی برای خرید فیلترشکن شده‌اند؛ بازاری که گردش مالی آن خارج از اقتصاد رسمی کشور انجام می‌شود.

اگر برای یک برآورد تقریبی، هزینه پرداختی این سه گروه را به ترتیب ۲۵۰ هزار تومان، ۷۵۰ هزار تومان و یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان در نظر بگیریم، میانگین هزینه پرداختی کاربران پولی حدود ۵۴۰ هزار تومان در ماه خواهد بود.

با توجه به اینکه ۷۴.۴ درصد کاربران از VPN استفاده می‌کنند و حدود ۳۰.۵ درصد آن‌ها نسخه پولی تهیه می‌کنند، می‌توان گفت میلیون‌ها کاربر ایرانی هر ماه بخشی از درآمد خود را صرف خرید فیلترشکن می‌کنند؛ موضوعی که از شکل‌گیری یک بازار بزرگ و غیرشفاف حکایت دارد.

سرعت اینترنت؛ مطالبه اول کاربران

نتایج نظرسنجی ایسپا نشان می‌دهد کیفیت اینترنت همچنان مهم‌ترین مطالبه کاربران است. بر اساس این گزارش، ۷۲.۳ درصد کاربران از سرعت اینترنت در ایران رضایت ندارند یا رضایت کمی دارند.

همچنین اگر قرار باشد درباره سیاست‌گذاری اینترنت تصمیم‌گیری شود، ۵۶.۹ درصد کاربران افزایش سرعت اینترنت را مهم‌ترین اولویت دانسته‌اند و ۲۱.۵ درصد نیز کاهش فیلترینگ را به عنوان اولویت نخست انتخاب کرده‌اند.

از سوی دیگر، ۶۱.۱ درصد کاربران با دسترسی بدون فیلتر برخی مسئولان و مقامات به اینترنت مخالف هستند و تنها ۲۴.۶ درصد با این موضوع موافقت کرده‌اند.

VPN رایگان؛ راهکاری که می‌تواند به تهدید امنیتی تبدیل شود

بر اساس گزارش ایسپا، دو سوم کاربران VPN از نسخه‌های رایگان استفاده می‌کنند، این در حالی است که کارشناسان امنیت سایبری سال‌هاست نسبت به مخاطرات این ابزارها هشدار می‌دهند.

شرکت امنیتی Kaspersky در گزارشی اعلام کرده است تعداد برنامه‌های مخربی که خود را به عنوان VPN رایگان معرفی می‌کنند، در سال ۲۰۲۴ رشد چشمگیری داشته است. طبق یافته‌های این گزارش، مجرمان سایبری از علاقه کاربران به VPNهای رایگان سوءاستفاده کرده و بدافزارها را با ظاهر یک سرویس تغییر IP منتشر می‌کنند.

به گزارش تک رادار، بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد بسیاری از VPNهای رایگان مدل درآمدی شفافی ندارند. هزینه نگهداری هزاران سرور در نقاط مختلف جهان بسیار بالاست و اگر کاربر بابت سرویس پولی پرداخت نکند، درآمد برخی از این شرکت‌ها از مسیرهایی مانند نمایش تبلیغات، جمع‌آوری داده‌های کاربران یا فروش اطلاعات به اشخاص ثالث تأمین می‌شود.

در برخی نمونه‌ها نیز پژوهشگران امنیتی مشاهده کرده‌اند که VPNهای رایگان دارای ردیاب‌های تبلیغاتی، دسترسی‌های غیرضروری به تلفن همراه یا حتی بدافزار بوده‌اند.

آیا VPN پولی همیشه امن است؟

اگرچه سرویس‌های پولی معمولاً امکانات امنیتی بیشتری نسبت به نسخه‌های رایگان ارائه می‌کنند، اما پرداخت هزینه به‌تنهایی تضمین‌کننده حفظ حریم خصوصی نیست.

متخصصان امنیت توصیه می‌کنند کاربران پیش از انتخاب VPN، سیاست حفظ حریم خصوصی (Privacy Policy)، محل ثبت شرکت، سابقه امنیتی، گزارش‌های مستقل ممیزی (Independent Audit) و سیاست عدم نگهداری لاگ (No-Log Policy) را بررسی کنند.

مطالعات دانشگاهی نیز نشان داده است که حتی برخی VPNهای تجاری ممکن است در شرایط خاص دچار نشت اطلاعات IPv6 شوند یا زیرساخت آن‌ها دارای ضعف‌های امنیتی باشد.

به همین دلیل، انتخاب یک VPN تنها بر اساس تبلیغات یا تعداد دانلود، معیار مناسبی برای سنجش امنیت آن نیست.

هزینه‌ای فراتر از پول

آمارهای منتشرشده از سوی ایسپا نشان می‌دهد استفاده از VPN در ایران دیگر یک رفتار محدود و استثنایی نیست، بلکه به بخشی از تجربه روزمره کاربران اینترنت تبدیل شده است.

در کنار هزینه مالی قابل توجهی که خانوارها برای دسترسی به اینترنت بدون محدودیت پرداخت می‌کنند، استفاده از VPNهای ناشناس و به‌ویژه نسخه‌های رایگان می‌تواند مخاطراتی مانند سرقت اطلاعات شخصی، رهگیری فعالیت‌های اینترنتی، آلودگی به بدافزار و نقض حریم خصوصی را نیز به همراه داشته باشد.

از این منظر، بازار فیلترشکن تنها یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین چالش‌های امنیت سایبری و حفاظت از داده‌های کاربران ایرانی تبدیل شده است.