شکاف امنیت سایبری زیرساختهای حیاتی؛ فقط ۲۱ درصد سازمانها فهرست کاملی از داراییهای خود دارند
گزارش جدید شرکت هانیول درباره امنیت سایبری فناوریهای عملیاتی نشان میدهد که با وجود طراحی برنامههای امنیتی در بیشتر سازمانها، شناسایی داراییهای متصل و پایش مستمر آنها همچنان با ضعفهای جدی روبهرو است.
شرکت هانیول در گزارش «بنچمارک امنیت سایبری فناوریهای عملیاتی ۲۰۲۶» یا 2026 OT Cybersecurity Benchmark Report، تصویری از وضعیت امنیت سایبری در صنایع و زیرساختهای حیاتی ارائه کرده است. این بررسی بر پایه نظرسنجی از ۶۰۳ مدیر امنیت اطلاعات، متخصص امنیت فناوریهای عملیاتی، مدیران ریسک و انطباق، مدیران کارخانهها و کارشناسان معماری امنیت سایبری انجام شده است. دادههای نظرسنجی در ماههای مه و ژوئن ۲۰۲۶ گردآوری شدهاند و حوزههایی مانند انرژی، نفت و گاز، تولید، حملونقل دریایی و خدمات درمانی را در بر میگیرند.
یکی از مهمترین یافتههای گزارش، فاصله میان برنامهریزی امنیتی و آمادگی عملیاتی سازمانهاست. ۸۸ درصد پاسخدهندگان اعلام کردهاند که برنامه امنیت فناوریهای عملیاتی سازمانشان بر پایه برنامهریزی یا طراحی ساختارمند پیش میرود؛ با این حال، تنها ۲۱ درصد از آنها از داشتن فهرست کامل داراییهای خود خبر دادهاند.
این فاصله از منظر امنیت سایبری اهمیت زیادی دارد. سازمانی که از تمام تجهیزات متصل، مسیرهای ارتباطی و وابستگیهای عملیاتی خود اطلاع دقیقی ندارد، ممکن است بخشی از محیط تحت حفاظت را در پایش امنیتی یا برنامه پاسخ به حادثه نادیده بگیرد. در چنین شرایطی، حتی وجود سیاستهای امنیتی مدون نیز تضمین نمیکند که تمام نقاط آسیبپذیر شناسایی شده باشند.
براساس این سند، ۸۰ درصد پاسخدهندگان هماهنگی میان تیمهای فناوری اطلاعات و فناوری عملیاتی را قوی گزارش دادهاند با این حال تنها ۳۳ درصد اعلام کردهاند که فناوری عملیاتی بهطور کامل با مرکز عملیات امنیت سازمان (SOC) و سامانه پایش متمرکز آن یکپارچه شده است.
امنیت سایبری از شبکه تولید فراتر رفته است
فناوری عملیاتی یا OT به سختافزارها و نرمافزارهایی گفته میشود که برای پایش، کنترل و مدیریت فرایندهای فیزیکی به کار میروند. کنترلکنندههای صنعتی، تجهیزات خطوط تولید، سامانههای کنترل فرایند و برخی زیرساختهای شبکه برق و آب در این دسته قرار میگیرند.
با گسترش اتصال تجهیزات صنعتی و ساختمانی به شبکهها، دامنه تهدیدهای سایبری نیز تغییر کرده است. سامانههای تهویه و سرمایش، کنترل آسانسورها، تجهیزات برق، پنلهای اعلام حریق، دوربینهای نظارتی، سامانههای کنترل تردد و تجهیزات اینترنت اشیا (IoT) میتوانند بخشی از محیط عملیاتی یک سازمان باشند و اختلال در آنها بر عملکرد تجهیزات دیگر اثر بگذارد.
بر اساس گزارش هانیول، ۶۴ درصد پاسخدهندگان اعلام کردهاند که سامانههای ایمنی در محدوده برنامه امنیت فناوری عملیاتی سازمانشان قرار دارند. این رقم برای سامانههای امنیت فیزیکی ۵۷ درصد و برای زیرساختهای تأسیسات و ساختمان ۵۶ درصد است.
با وجود این، پوشش پایش مستمر همچنان محدود است. تنها ۱۶ درصد پاسخدهندگان گفتهاند که سازمانشان بیش از سهچهارم سامانههای اتوماسیون ساختمان را بهطور مستمر پایش میکند. این رقم برای تجهیزات متصل اینترنت اشیا، مانند دوربینها و ترموستاتها، به ۲۰ درصد میرسد.
این آمار نشان میدهد که بخشی از تجهیزات متصل، با وجود نقش آنها در تداوم فعالیت سازمان، ممکن است از دید سامانههای متمرکز امنیت سایبری دور بمانند. در چنین محیطی، یک آسیبپذیری در سامانهای که در نگاه نخست ارتباط مستقیمی با خط تولید ندارد، میتواند به اختلال در فعالیتهای اصلی سازمان منجر شود.
چگونه یک نقص امنیتی در سامانه سرمایش میتواند فعالیت کارخانه را متوقف کند؟
گزارش هانیول برای توضیح این خطر، سناریویی از یک کارخانه را مطرح میکند که مرکز داده آن برای فعالیت به سامانههای سرمایشی وابسته است. در این سناریو کنترلکنندههای تجهیزات سرمایش از طریق شبکه تأسیسات ساختمان مدیریت میشوند و یک مسیر دسترسی از راه دورِ ناایمن برای تیم تعمیر و نگهداری باز مانده است.
در چنین شرایطی، مهاجم ممکن است از مسیر دسترسی آسیبپذیر به سامانه کنترل سرمایش برسد. اگر کنترل این تجهیزات مختل شود، دمای مرکز داده افزایش مییابد و سرورها ممکن است از مدار خارج شوند. در نتیجه، اختلالی که از یک سامانه تأسیساتی آغاز شده است، میتواند خدمات دیجیتال و فرایندهای تولید را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اهمیت این مثال در آن است که امنیت سایبری زیرساختهای صنعتی را نمیتوان به حفاظت از رایانههای اداری، سرورها یا تجهیزات اصلی خط تولید محدود کرد. هر سامانه متصل که بر شرایط فیزیکی، دسترسی، ایمنی یا عملکرد تجهیزات دیگر اثر میگذارد، باید در ارزیابی ریسک امنیتی دیده شود.
دسترسی از راه دور پیمانکاران و شرکتهای نگهداری نیز در این میان اهمیت ویژهای دارد. بر اساس گزارش، ۳۵ درصد پاسخدهندگان از کنترلهای دستی یا رویههای اجرایی برای مدیریت دسترسی اشخاص ثالث به سامانههای فناوری عملیاتی و تأسیسات استفاده میکنند. این یافته بهخودیخود ثابت نمیکند که این دسترسیها ناایمن هستند، اما اهمیت بررسی نحوه اعطای مجوز، نظارت بر فعالیت پیمانکاران و ثبت رویدادهای دسترسی را نشان میدهد.
حملات سایبری چه هزینهای برای صنایع دارند؟
پیامد حملات سایبری به زیرساختهای صنعتی میتواند فراتر از سرقت اطلاعات یا اختلال در خدمات دیجیتال باشد. توقف خط تولید، از کار افتادن تجهیزات، اختلال در ارائه خدمات عمومی و افزایش خطر برای کارکنان یا مشتریان، از جمله پیامدهای احتمالی چنین حوادثی است.
بر اساس گزارش هانیول، ۵۴ درصد پاسخدهندگان اعلام کردهاند که حملات سایبری را با توقف عملیات یا اختلال در تولید تجربه کردهاند. میانگین مدت توقف عملیات در مهمترین حادثه سایبری گزارششده از سوی پاسخدهندگان، ۱۶٫۲ ساعت بوده است.
همچنین ۳۸ درصد از پاسخدهندگان متأثر از حوادث، زیان مالی مستقیم یا کاهش درآمد را گزارش کردهاند. ۲۱ درصد برآورد کردهاند که هزینه توقف عملیات در سازمانشان بیش از ۱۰۰ هزار دلار در ساعت است؛ در میان آنها، ۴ درصد هزینهای بیش از ۵۰۰ هزار دلار در ساعت را گزارش کردهاند.
این ارقام نشان میدهد که زمان تشخیص حادثه، شناسایی علت اصلی و بازگرداندن تجهیزات به وضعیت عملیاتی، از شاخصهای مهم تابآوری سایبری در صنایع به شمار میروند. در زیرساختهای حیاتی، تأخیر در بازیابی ممکن است بر چند سایت عملیاتی یا بخشهای وابسته نیز اثر بگذارد.
در میان پاسخدهندگانی که حادثه مهمی را تجربه کردهاند، ۴۰ درصد گفتهاند که آثار حادثه به چند سایت در یک منطقه گسترش یافته است. ۱۶ درصد نیز از پیامدهایی در چند منطقه جغرافیایی خبر دادهاند. بنابراین، ارزیابی ریسک نباید به یک کارخانه، تأسیسات یا نقطه اتصال محدود بماند؛ وابستگی میان سایتها و سامانههای مشترک نیز باید بررسی شود.
تجهیزات قدیمی؛ یکی از مهمترین نقاط ضعف امنیت سایبری صنعتی
سامانههای قدیمی و زیرساختهای فرسوده از چالشهای اصلی امنیت سایبری فناوری عملیاتی هستند. برخلاف بسیاری از تجهیزات رایانهای اداری، ماشینآلات صنعتی و کنترلکنندهها ممکن است برای سالهای طولانی در خدمت باقی بمانند؛ زیرا تعویض آنها پرهزینه است و تغییر در عملکردشان به آزمایشهای فنی و توقف برنامهریزیشده نیاز دارد.
در گزارش هانیول، ۴۸ درصد پاسخدهندگان، سامانههای قدیمی و محدودیتهای زیرساختی را مهمترین مانع بهبود نتایج امنیت سایبری دانستهاند. همچنین ۴۷ درصد، تجهیزات قدیمی یا فاقد پشتیبانی را از منابع اصلی مواجهه با ریسک سایبری معرفی کردهاند. در میان پاسخدهندگانی که حادثهای را تجربه کردهاند نیز ۴۵ درصد سامانههای قدیمی را در زمره سه عامل مهم توقف عملیات قرار دادهاند.
بخشی از این تجهیزات برای فعالیت در محیطهای محدود و جدا از شبکههای گستردهتر طراحی شدهاند. اتصال آنها به شبکههای جدید یا فراهم کردن امکان دسترسی از راه دور، ممکن است خطرهای پیشبینینشدهای ایجاد کند؛ بهویژه اگر تجهیزات از سازوکارهای احراز هویت یا رمزنگاری مناسب برخوردار نباشند.
در صورت دسترسی مهاجم به یک کنترلکننده صنعتی، پیامد حادثه میتواند از دسترسی غیرمجاز به اطلاعات فراتر برود. تغییر در فرمانهای ارسالی به تجهیزات، از کار انداختن یک خط تولید یا تغییر وضعیت سامانههای فیزیکی، از جمله خطرهایی است که در گزارش مطرح شده است.
با این حال، بهروزرسانی فوری یا جایگزینی همه تجهیزات قدیمی همیشه امکانپذیر نیست. سازمانها باید داراییهای آسیبپذیر را شناسایی کنند، وابستگیهای عملیاتی آنها را بشناسند و در مواردی که تعویض یا وصله امنیتی بهسرعت امکانپذیر نیست، از اقدامهای جبرانی متناسب با شرایط بهره بگیرند. جداسازی شبکهها، پایش مستمر و برنامهریزی برای بازیابی از جمله راهکارهای مطرحشده در گزارش هستند.
کدام صنایع بیشترین مواجهه با حوادث سایبری را گزارش کردهاند؟
یافتههای هانیول نشان میدهد که میزان تجربه حوادث سایبری و آمادگی برای بازیابی در بخشهای مختلف زیرساختهای حیاتی یکسان نیست. در میان بخشهای بررسیشده، انرژی و خدمات عمومی بیشترین میزان گزارش حادثه مهم سایبری را داشتهاند.
۹۱ درصد پاسخدهندگان بخش انرژی و خدمات عمومی اعلام کردهاند که طی ۱۲ ماه گذشته حادثه مهم امنیت سایبری فناوری عملیاتی را تجربه کردهاند. در بخش حملونقل، این رقم ۷۳ درصد و در نفت و گاز ۵۴ درصد بوده است. در حوزه آب و فاضلاب، ۳۷ درصد پاسخدهندگان از تجربه چنین حادثهای خبر دادهاند.
با این حال میزان مواجهه با حادثه بهتنهایی نشاندهنده توان واقعی یک سازمان برای مقابله با بحران نیست. در بخش انرژی و خدمات عمومی، ۹۱ درصد پاسخدهندگان گفتهاند که انتظار دارند بتوانند سامانههای حیاتی فناوری عملیاتی را ظرف ۲۴ ساعت بازیابی کنند. در مقابل، این رقم در بخش نفت و گاز ۵۲ درصد بوده است؛ پایینترین میزان در میان چهار بخش مقایسهشده در گزارش.
در بخش نفت و گاز، ۲۸ درصد پاسخدهندگان متأثر از حادثه نیز اعلام کردهاند که پیامدهای آن به چند منطقه جغرافیایی گسترش یافته است. این رقم در بخش انرژی و خدمات عمومی ۱۰ درصد گزارش شده است.
این تفاوتها نشان میدهد که سازمانها باید علاوه بر کاهش احتمال نفوذ، برای محدود کردن دامنه اختلال و بازگرداندن ایمن تجهیزات نیز آمادگی داشته باشند. البته نتایج بخشهای صنعتی باید با توجه به تعداد پاسخدهندگان هر گروه تفسیر شوند و بهتنهایی بیانگر نرخ واقعی حملات در کل آن صنعت نیستند.
ضعف امنیت سایبری در بیمارستانها میتواند ایمنی بیماران را تهدید کند
در مراکز درمانی، امنیت سایبری با تداوم خدمات پزشکی و ایمنی بیماران پیوند دارد. سامانههای کنترل تجهیزات پزشکی، تهویه، مدیریت ساختمان، کنترل تردد و آسانسورها ممکن است در ارائه خدمات بیمارستانی نقش داشته باشند و اختلال در هر یک از آنها بر عملکرد بخشهای دیگر اثر بگذارد.
بر اساس گزارش هانیول، ۴۴ درصد پاسخدهندگان حوزه سلامت، تجهیزات پزشکی قدیمی یا فاقد پشتیبانی را یکی از چالشهای مهم امنیت سایبری دانستهاند. همچنین تنها ۱۹ درصد گفتهاند که سامانههای تأسیسات و ساختمان در سازمانشان بهطور کامل در پایش و حفاظت امنیت سایبری ادغام شدهاند.
۶۷ درصد پاسخدهندگان حوزه سلامت نیز معتقدند یک حادثه مهم سایبری میتواند اثر شدیدی بر ایمنی بیمار یا کادر درمان بگذارد یا به تجهیزات فیزیکی آسیب برساند.
در عین حال، ۴۷ درصد از پاسخدهندگان حوزه سلامت که سازمانشان حادثه امنیتی را تجربه کرده بود، تشخیص زودهنگام تهدید را از عوامل کمککننده به بازیابی سریع عملیات دانستهاند.
این یافتهها اهمیت هماهنگی میان تیمهای امنیت سایبری، مهندسی پزشکی، مدیریت تأسیسات و کادر عملیاتی را برجسته میکند. پاسخ به یک حادثه در بیمارستان باید با در نظر گرفتن محدودیتهای بالینی و پیامدهای احتمالی تغییر یا خاموش کردن تجهیزات انجام شود.
هوش مصنوعی در امنیت سایبری صنعتی؛ استفاده گسترده، خودکارسازی محدود
هوش مصنوعی بهتدریج به یکی از ابزارهای امنیت سایبری فناوری عملیاتی تبدیل شده است. این فناوری میتواند در شناسایی رفتارهای مشکوک، تحلیل هشدارها، پایش مداوم و شناسایی داراییهای متصل نقش داشته باشد. با این حال، استفاده از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی با واگذاری اختیار تصمیمگیری و اجرای مستقل اقدامهای امنیتی تفاوت دارد.
بر اساس گزارش هانیول، ۷۲ درصد پاسخدهندگان از قابلیتهای تشخیص تهدید مبتنی بر هوش مصنوعی استفاده میکنند. ۶۸ درصد نیز کاربرد این فناوری در پایش مستمر و ۵۹ درصد استفاده از آن در تهیه فهرست داراییها را گزارش کردهاند.
در مقابل، استفاده مستقل یا عاملمحور از هوش مصنوعی هنوز محدودتر است. ۲۳ درصد پاسخدهندگان از عملکرد خودکار یا عاملمحور این فناوری در تشخیص تهدید خبر دادهاند؛ همین میزان برای پایش مستمر نیز گزارش شده است. در حوزه شناسایی و فهرستبرداری از داراییها، این رقم ۱۹ درصد بوده است.
نکته مهم دیگر، ارتباط میان میزان شناخت داراییها و استفاده از خودکارسازی است. در سازمانهایی که دید مناسبی نسبت به داراییهای خود دارند، ۲۲ درصد قابلیتهای خودکار هوش مصنوعی برای فهرستبرداری از داراییها را گزارش کردهاند؛ این میزان در سازمانهایی با دید محدود به داراییها ۸ درصد است.
این دادهها رابطه میان شناخت داراییها و استفاده از خودکارسازی را نشان میدهند، اما ثابت نمیکنند که هوش مصنوعی بهتنهایی باعث بهبود شناسایی داراییها شده است. ممکن است سازمانهایی که زیرساختهای امنیتی منسجمتری دارند، آمادگی بیشتری برای استفاده از قابلیتهای پیشرفته نیز داشته باشند.
در مجموع، ۹۹ درصد پاسخدهندگان انتظار دارند هوش مصنوعی طی دو تا سه سال آینده بر امنیت سایبری فناوری عملیاتی اثر بگذارد. با افزایش نقش سامانههای خودکار، تعیین حدود اختیار، نظارت انسانی و آزمایش پیامدهای اقدامهای خودکار اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا یک تصمیم نادرست در محیط صنعتی ممکن است به اختلال در تولید، آسیب به تجهیزات یا تهدید ایمنی منجر شود.
چرا داشتن برنامه امنیتی برای مقابله با حملات کافی نیست؟
یکی دیگر از یافتههای گزارش به ارتباط میان انطباق با الزامات و آمادگی برای بازیابی مربوط میشود. تنها ۲۹ درصد پاسخدهندگان اعلام کردهاند که سازمانشان طی سال گذشته تمام ممیزیها را بدون یافته منفی پشت سر گذاشته است؛ در مقابل، ۶۶ درصد از شکست در ممیزی یا ثبت یافته مهم خبر دادهاند.
با این حال، تفاوت در تجربه حادثه میان دو گروه بسیار محدود بوده است: ۷۴ درصد پاسخدهندگان سازمانهایی که همه ممیزیها را با موفقیت پشت سر گذاشته بودند، وقوع حادثه مهم سایبری را گزارش کردهاند؛ این رقم در گروه دارای شکست یا یافته ممیزی ۷۳ درصد بوده است.
تفاوت در آمادگی برای بازیابی واضحتر است. ۴۴ درصد از گروه نخست خود را کاملاً آماده بازیابی دانستهاند، در حالی که این میزان در گروه دوم ۲۶ درصد بوده است. همچنین ۸۷ درصد گروه نخست انتظار داشتهاند سامانههای حیاتی فناوری عملیاتی را ظرف ۲۴ ساعت بازیابی کنند؛ این رقم در گروه دوم ۷۵ درصد بوده است.
این مقایسه نشاندهنده این امر نیست که ممیزیها از نظر پیشگیری بیاثر هستند. یافتهها نشان میدهد که در این نظرسنجی، موفقیت در ممیزی با آمادگی بیشتر برای بازیابی همراه بوده، اما تفاوت معناداری در میزان تجربه حادثه میان دو گروه مشاهده نشده است.
تهیه نسخه پشتیبان قابل اتکا، آزمایش فرایند بازیابی، تعریف مسئولیتها و تمرین سناریوهای پاسخ به حادثه میتوانند به تبدیل الزامات امنیتی به آمادگی عملیاتی کمک کنند. سازمانها باید اطمینان یابند که برنامههای بازیابی در شرایط واقعی و در هماهنگی با تیمهای عملیاتی، مهندسی و تأسیسات قابل اجرا هستند.
چه اقدامهایی میتواند تابآوری سایبری زیرساختهای حیاتی را افزایش دهد؟
یافتههای گزارش هانیول چند اولویت را برای ارتقای امنیت سایبری فناوری عملیاتی برجسته میکند:
شناسایی کامل داراییها تهیه فهرستی بهروز از تجهیزات صنعتی، سامانههای ساختمانی، تجهیزات ایمنی، دوربینها، دستگاههای اینترنت اشیا و مسیرهای دسترسی از راه دور.
گسترش پایش امنیتی ادغام اطلاعات سامانههای عملیاتی و تأسیساتی با فرایندهای پایش امنیتی برای شناسایی تهدیدها و ارزیابی اثر احتمالی آنها بر تجهیزات و ایمنی.
مدیریت ریسک تجهیزات قدیمی شناسایی سامانههای فاقد پشتیبانی، بررسی وابستگیهای آنها و استفاده از کنترلهای جبرانی در مواردی که بهروزرسانی یا تعویض سریع ممکن نیست.
آزمایش پاسخ به حادثه و بازیابی تمرین سناریوهای اختلال، بررسی امکان بازیابی تجهیزات در سایتهای مختلف و تعیین مسئولیت تیمها پیش از وقوع حادثه.
تأمین تخصص موردنیاز فراهم کردن امکان دسترسی سریع به کارشناسان کنترل صنعتی، تأمینکنندگان تجهیزات و تیمهای پاسخگویی به حوادث سایبری.
مدیریت کنترلشده هوش مصنوعی تعریف حدود اختیار سامانههای خودکار، حفظ نظارت انسانی و آزمایش تصمیمهای خودکار پیش از استفاده در محیطهای حساس عملیاتی.
اهمیت این اقدامها در آن است که امنیت سایبری زیرساختهای حیاتی به مجموعهای از قابلیتهای بههمپیوسته وابسته است. شناسایی داراییها، پایش مستمر، مدیریت آسیبپذیریها و آمادگی برای بازیابی باید در کنار یکدیگر عمل کنند تا سازمان بتواند دامنه اختلال را محدود و فعالیتهای حیاتی را با ایمنی بیشتری از سر بگیرد.
تابآوری سایبری از شناخت داراییها آغاز میشود
گزارش امنیت سایبری فناوریهای عملیاتی هانیول در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که یکی از چالشهای اصلی سازمانهای صنعتی، فاصله میان ساختارهای امنیتی طراحیشده و میزان شناخت واقعی آنها از محیط عملیاتی است. در شرایطی که ۸۸ درصد پاسخدهندگان از برنامههای امنیتی برنامهریزیشده یا طراحیمحور خبر دادهاند، کامل بودن فهرست داراییها تنها در ۲۱ درصد سازمانها گزارش شده است.
میانگین ۱۶٫۲ ساعت توقف عملیات در مهمترین حوادث سایبری گزارششده و برآورد هزینههای سنگین توقف تولید، نشان میدهد که پیامدهای این حوادث به حوزه فناوری اطلاعات محدود نمیماند. تجهیزات قدیمی، دسترسی از راه دور، سامانههای ساختمانی کمپایش و وابستگی میان زیرساختها میتوانند بر تداوم فعالیت، ایمنی و هزینههای عملیاتی اثر بگذارند.
در چنین شرایطی، ارتقای امنیت سایبری با شناخت دقیق داراییها و ارتباط میان آنها آغاز میشود؛ اما دستیابی به تابآوری پایدار به پایش مستمر، کنترل دسترسی، مدیریت ریسک تجهیزات قدیمی و آزمایش واقعی برنامههای بازیابی نیز نیاز دارد. گسترش کاربرد هوش مصنوعی میتواند به تقویت این قابلیتها کمک کند، مشروط بر آنکه خودکارسازی با نظارت، آزمون و مدیریت روشن مسئولیتها همراه باشد.