همزمان با گسترش کاربرد AI، چالش‌های امنیت داده، حریم خصوصی، حکمرانی و زیرساخت نیز پررنگ‌تر شده‌اند؛ چالش‌هایی که در کنار توان پردازشی معادل تنها ۱۷۲ پردازنده H100 و خروج خالص ۹۳۹ استعداد هوش مصنوعی، تصویری دوگانه از آمادگی ایران برای ورود به عصر هوش مصنوعی ترسیم می‌کنند.

گزارش‌های «شاخص هوش مصنوعی ایران» در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ تصویری متفاوت از وضعیت این فناوری در کشور ارائه می‌کنند؛ تصویری که از یک سو، رشد قابل توجه پذیرش هوش مصنوعی، توسعه بازار و افزایش زیرساخت‌های پردازشی را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، از تداوم شکاف ایران در حوزه‌هایی مانند حکمرانی، امنیت داده، حریم خصوصی، سرمایه‌گذاری و ظرفیت نهادی حکایت دارد.

مقایسه دو گزارش نشان می‌دهد نرخ پذیرش هوش مصنوعی در کسب‌وکارهای ایرانی از ۱۶.۹ درصد در گزارش ۱۴۰۳ به حدود ۲۷ درصد در ۱۴۰۴ رسیده است؛ رشدی بیش از ۱۰ واحد درصدی که نشان می‌دهد AI با سرعت بیشتری در حال ورود به فرایندهای سازمانی است. با این حال، توسعه کاربردهای هوش مصنوعی به معنای افزایش متناسب آمادگی امنیتی و حکمرانی کشور نیست.

پذیرش AI در یک سال بیش از ۱۰ واحد درصد افزایش یافت

یکی از مهم‌ترین تغییرات میان دو گزارش، رشد استفاده از هوش مصنوعی در کسب‌وکارهای ایرانی است. در گزارش ۱۴۰۳، ۱۶.۹ درصد از کسب‌وکارها اعلام کرده بودند که دست‌کم یک فناوری هوش مصنوعی را به کار گرفته‌اند و ۶۲.۱ درصد نیز هنوز از AI استفاده نکرده، اما برای استفاده در آینده برنامه‌ریزی کرده بودند.

یک سال بعد، این سهم به حدود ۲۷ درصد رسیده است. گزارش ۱۴۰۴ همچنین نشان می‌دهد پذیرش هوش مصنوعی مولد در میان کسب‌وکارهای ایرانی حدود ۲۵ درصد است؛ هرچند ایران همچنان حدود هفت سال از میانگین جهانی در کاربردی‌سازی AI عقب‌تر قرار دارد.

این رشد از منظر امنیتی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا با افزایش استفاده سازمان‌ها از مدل‌های هوش مصنوعی، حجم بیشتری از داده‌های سازمانی، اطلاعات مشتریان و فرایندهای حساس با این فناوری درگیر می‌شوند و در نتیجه، امنیت داده و حریم خصوصی به یکی از پیش‌شرط‌های توسعه پایدار AI تبدیل می‌شود.

زیرساخت پردازشی ایران؛ ۱۷۲ H100 در برابر ۸۳۹۱ پردازنده عربستان

یکی از بزرگ‌ترین شکاف‌های قابل مشاهده در گزارش ۱۴۰۴، به زیرساخت پردازشی مربوط می‌شود. مجموع توان پردازشی سرویس‌دهندگان بزرگ GPU در ایران معادل حدود ۱۷۲ پردازنده H100 برآورد شده است.

در مقابل، عربستان سعودی با ظرفیتی معادل حدود ۸۳۹۱ پردازنده H100 در صدر منطقه قرار دارد. امارات متحده عربی با حدود ۳۰۷۲ پردازنده و اسرائیل با ۱۷۴۹ پردازنده نیز فاصله محسوسی با ایران دارند. به این ترتیب، ظرفیت پردازشی عربستان حدود ۴۹ برابر ایران است.

این شکاف تنها یک فاصله فناورانه نیست. زیرساخت پردازشی، بخشی از زیربنای امنیت و استقلال دیجیتال کشورها نیز محسوب می‌شود. توسعه ظرفیت داخلی می‌تواند امکان پردازش داده‌های حساس در داخل کشور را افزایش دهد، اما در مقابل، حفاظت از مراکز داده، خوشه‌های GPU، مدل‌های هوش مصنوعی و داده‌های آموزشی نیز به یک ضرورت امنیتی تبدیل خواهد شد.

بازار AI رشد کرد، اما هنوز کوچک است

گزارش ۱۴۰۴ اندازه بازار هوش مصنوعی ایران در سال ۱۴۰۳ را حدود ۵.۵ هزار میلیارد تومان برآورد کرده است؛ رقمی که نسبت به سال قبل حدود ۸۸ درصد رشد داشته است.

با وجود این رشد، حجم بازار AI ایران حدود ۹۰ میلیون دلار و معادل تنها ۰.۰۲ درصد تولید ناخالص داخلی کشور برآورد شده و در مقایسه با کشورهای منطقه در جایگاه آخر قرار گرفته است.

رشد بازار از یک سو نشانه افزایش تقاضا برای راهکارهای هوش مصنوعی است، اما از سوی دیگر، هرچه بازار بزرگ‌تر شود، ضرورت ایجاد استانداردهای امنیتی، سازوکارهای ارزیابی ریسک و الزامات حفاظت از داده نیز بیشتر خواهد شد.

سرمایه‌گذاری ۸۲ میلیون دلاری؛ فاصله سنگین با رقبای منطقه‌ای

در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، مجموع سرمایه‌گذاری برآوردشده در حوزه هوش مصنوعی ایران حدود ۸۲ میلیون دلار بوده است. در همین بازه، سرمایه‌گذاری در AI در عربستان حدود ۲۴ میلیارد دلار و در امارات حدود ۵ میلیارد دلار برآورد شده است. سرمایه‌گذاری عربستان در این حوزه بنابراین چندصد برابر ایران بوده است.

براساس این گزارش، ایران به دلیل شرایط تحریمی تقریباً سهمی از همکاری‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاری خارجی و سرمایه‌گذاری برون‌مرزی در حوزه هوش مصنوعی ندارد. این محدودیت می‌تواند علاوه بر توسعه فناوری، بر توان کشور برای دسترسی به زیرساخت‌ها، دانش تخصصی و فناوری‌های امنیتی مورد نیاز AI نیز اثرگذار باشد.

۱۴ هزار استعداد  AI؛ اما خروج نیروی متخصص بیشتر از ورود است

ایران با حدود ۱۴ هزار و ۱۶۴ استعداد هوش مصنوعی مستقر در کشور، در میان کشورهای منطقه پس از امارات، اسرائیل و ترکیه در جایگاه چهارم قرار دارد. با این حال، وضعیت مهاجرت این نیروها یک نقطه هشدار جدی محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش، در سال ۲۰۲۴ تعداد استعدادهای هوش مصنوعی خارج‌شده از ایران ۱۲۶۲ نفر بوده، در حالی که تنها ۳۲۳ نفر وارد کشور شده‌اند. به این ترتیب، تراز مهاجرت استعدادهای AI در این سال حدود منفی ۹۳۹ نفر بوده است.

این مسئله برای امنیت هوش مصنوعی نیز اهمیت دارد؛ زیرا توسعه امنیت مدل‌ها، حفاظت از زیرساخت‌های پردازشی، امنیت داده، تهدیدشناسی مبتنی بر AI و سامانه‌های دفاع سایبری هوشمند، همگی به نیروی انسانی متخصص نیاز دارند.

هشدار جدی درباره حکمرانی؛ اسناد بیشتر، اثربخشی کمتر

یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش ۱۴۰۴ در حوزه حکمرانی، برخلاف روند رشد سایر شاخص‌هاست. بر اساس این گزارش، الگوی سیاست‌گذاری هوش مصنوعی ایران با ۱۰ اقدام ملی به‌صورت عمده متمرکز بر قوانین و استراتژی‌های کلی و به‌ویژه تنظیم‌گری بوده است.

با وجود افزایش تعداد اسناد و اقدامات، جایگاه ایران در شاخص «بخش دولت» آمادگی هوش مصنوعی طی سه سال اخیر از نظر کیفیت نهادهای مؤثر بر توسعه AI، ظرفیت حکمرانی و اثربخشی اجرای سیاست‌ها روند نزولی داشته و همچنان پایین‌تر از کشورهای منطقه قرار گرفته است.

این یافته یکی از کلیدی‌ترین نقاط مقایسه دو سال اخیر است: مسئله ایران در ۱۴۰۳ کمبود سیاست و مقررات بود، اما در ۱۴۰۴، حتی با افزایش اقدامات سیاستی، ظرفیت نهادی و اجرای سیاست‌ها همچنان نقطه ضعف باقی مانده است.

ضعف مقررات و اخلاق AI در ۱۴۰۳

در گزارش ۱۴۰۳، شاخص «مقررات و اخلاق آمادگی هوش مصنوعی» یکی از نقاط ضعف جدی ایران بود. امتیاز ایران در این شاخص ۰.۰۶۴ اعلام شد؛ عددی که نشان‌دهنده فاصله کشور در زمینه‌هایی مانند اجرای اصول بین‌المللی هوش مصنوعی، شفافیت الگوریتمی و قوانین و مقررات نظارت بر AI است.

این موضوع از منظر امنیتی اهمیت زیادی دارد، زیرا امنیت هوش مصنوعی تنها به مقابله با حملات سایبری محدود نمی‌شود. حفاظت از حریم خصوصی، کنترل دسترسی به داده‌ها، شفافیت تصمیمات الگوریتمی، پاسخگویی توسعه‌دهندگان و جلوگیری از تبعیض نیز بخشی از امنیت و اعتمادپذیری سامانه‌های AI هستند.

۱۴۰۴؛ آگاهی از خطرات بیشتر شده، اما راه‌حل نهادی همچنان مطالبه غالب نیست

گزارش ۱۴۰۴ در بخش «مشروعیت‌بخشی» یک نکته مهم دیگر را نشان می‌دهد: متخصصان ایرانی به‌طور مشروط از هوش مصنوعی استقبال می‌کنند، اما در عین آگاهی از مخاطرات این فناوری، همیشه برای کنترل این مخاطرات به سمت راهکارهای نهادی حرکت نکرده‌اند.

بر اساس این گزارش، متخصصان، آموزش و ارتقای سواد دیجیتال عمومی را معتبرترین سازوکار برای پر کردن شکاف میان آگاهی از مخاطرات AI و راه‌های مقابله با آن‌ها می‌دانند؛ در حالی که تقاضا برای تقویت نهادهای نظارتی یا ایجاد چارچوب‌های اخلاقی و حکمرانی در رتبه پایین‌تری قرار دارد.

از سوی دیگر، آمار و ارقام این دو گزارش تصریح می‌کند که با وجود آگاهی از مخاطرات، متخصصان به‌طور عام خواستار راه‌حل‌های نهادی شامل چارچوب‌های حکمرانی و مقررات‌گذاری برای نظارت بر خروجی محصولات هوش مصنوعی نیستند.

این وضعیت می‌تواند یکی از چالش‌های مهم توسعه امن AI در ایران باشد؛ زیرا افزایش سواد کاربران ضروری است، اما برای مدیریت ریسک‌های پیچیده‌ای مانند امنیت داده، خطای مدل، تصمیم‌گیری خودکار و سوءاستفاده از سامانه‌های هوش مصنوعی، به سازوکارهای فنی و نهادی مکمل نیز نیاز است.

حریم خصوصی؛ از یک دغدغه اخلاقی به مسئله امنیتی

گزارش ۱۴۰۳ نیز حریم خصوصی و امنیت را در میان حوزه‌های فعالیت شرکت‌های هوش مصنوعی ایران برجسته می‌کند. بر اساس این گزارش، شرکت‌های ایرانی نسبت به برخی کشورهای منطقه تمرکز بیشتری بر خدمات اداری، حریم خصوصی و امنیت و همچنین صنایع دولتی و نظامی دارند.

با این حال، وجود فعالیت تجاری در حوزه امنیت به معنای برخورداری از یک اکوسیستم بالغ «امنیت هوش مصنوعی» نیست. میان «استفاده از هوش مصنوعی برای امنیت سایبری» و «امن‌سازی خود سامانه‌های هوش مصنوعی» تفاوت اساسی وجود دارد.

در حالت اول، AI برای تشخیص تهدید، تحلیل رخدادها و شناسایی رفتارهای مشکوک به کار گرفته می‌شود؛ اما در حالت دوم، خود مدل و زیرساخت AI باید در برابر تهدیدهایی مانند دستکاری داده، نشت اطلاعات، سرقت مدل و حمله به زنجیره تأمین محافظت شود.

در دو گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران، هنوز یک شاخص جامع و مستقل برای سنجش بلوغ «امنیت هوش مصنوعی» ارائه نشده است؛ بنابراین نمی‌توان تنها بر اساس تعداد شرکت‌های فعال در حوزه امنیت، درباره سطح آمادگی ایران در AI Security قضاوت کرد.

سند ملی هوش مصنوعی؛ امنیت وارد متن سیاست‌گذاری شد

در فاصله دو گزارش، سیاست‌گذاری هوش مصنوعی در ایران نیز وارد مرحله تازه‌ای شده است. سند ملی هوش مصنوعی بر حفظ استقلال، امنیت و منافع ملی، رعایت حریم خصوصی و حفاظت از امنیت داده‌ها و اطلاعات تأکید کرده است.

این سند همچنین تدوین نظام حکمرانی داده، ایجاد زیرساخت‌های حقوقی برای مواجهه با مخاطرات AI و تدوین استانداردهای مربوط به مالکیت، تولید، نگهداری و تبادل داده و همچنین ایمنی و امنیت سیستم‌ها و خدمات هوش مصنوعی را در نظر گرفته است.

در بخش زیرساخت نیز بر ارتقای کیفیت، دسترسی، امنیت و تاب‌آوری داده‌های داخلی و توسعه زیرساخت‌های لازم برای تولید، نگهداری، پردازش، امنیت و تاب‌آوری داده و کلان‌داده تأکید شده است.

بنابراین در سطح سیاست‌گذاری، امنیت AI در فاصله دو گزارش از یک دغدغه کلی به موضوعی صریح در اسناد ملی تبدیل شده است؛ هرچند گزارش شاخص ۱۴۰۴ همچنان ضعف ظرفیت حکمرانی و اثربخشی اجرای سیاست‌ها را یادآوری می‌کند.

مسئله ایران دیگر فقط توسعه AI نیست

مقایسه شاخص‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نشان می‌دهد ایران در حال افزایش ظرفیت استفاده از هوش مصنوعی است. پذیرش AI در کسب‌وکارها از ۱۶.۹ درصد به ۲۷ درصد رسیده، بازار AI در سال ۱۴۰۳ به حدود ۵.۵ همت رسیده و بیش از ۱۴ هزار استعداد در این حوزه در کشور فعال هستند.

اما در سوی دیگر، ظرفیت پردازشی کشور تنها معادل ۱۷۲ H100 است؛ در حالی که عربستان حدود ۸۳۹۱ H100 در اختیار دارد. سرمایه‌گذاری ۱۰ ساله ایران در AI نیز حدود ۸۲ میلیون دلار برآورد شده و خروج نیروی متخصص همچنان از ورود استعدادها بیشتر است.

از منظر حکمرانی نیز گزارش ۱۴۰۴ هشدار می‌دهد که افزایش تعداد اسناد و اقدامات ملی، هنوز به بهبود متناسب کیفیت نهادها، ظرفیت حکمرانی و اثربخشی اجرای سیاست‌ها منجر نشده است.

در نتیجه، اگر در سال ۱۴۰۳ پرسش اصلی درباره هوش مصنوعی ایران این بود که «چقدر برای توسعه AI آماده‌ایم؟»، در سال ۱۴۰۴ پرسش مهم‌تری مطرح می‌شود: «آیا سرعت ایجاد ظرفیت‌های هوش مصنوعی با سرعت ایجاد زیرساخت‌های امنیتی و حکمرانی آن همخوان است؟»

پاسخ داده‌های موجود، دست‌کم در حوزه امنیت و حکمرانی، هنوز چندان امیدوارکننده نیست. ایران در حال افزایش استفاده از هوش مصنوعی است، اما برای تبدیل این رشد به یک زیست‌بوم امن، تاب‌آور و قابل اعتماد، همچنان به تقویت زیرساخت پردازشی، حفظ سرمایه انسانی، توسعه استانداردهای امنیتی، حکمرانی داده و مهم‌تر از همه، بهبود ظرفیت نهادهای مسئول و اثربخشی اجرای سیاست‌ها نیاز دارد.