پروژه نیمبوس: قراردادی که سیلیکونولی را به جدال کشید
در آوریل ۲۰۲۱، وزارت دارایی اسرائیل اعلام کرد که قراردادی به ارزش ۱.۲ میلیارد دلار با دو غول فناوری آمریکایی، گوگل و آمازون، منعقد شده است. این وزارتخانه در بیانیهاش گفت که هدف این پروژه، فراهم کردن یک راهحل ابری همهجانبه برای دولت، نهادهای دفاعی و سایر بخشهاست.
نام این پروژه Nimbus (نیمبوس) گذاشته شد؛ کلمهای که در لاتین به معنای «ابر» است، و بیدلیل هم انتخاب نشده بود: قرار بود زیرساخت محاسبات ابری و هوش مصنوعی کل ماشین دولتی اسرائیل را روی پلتفرمهای Google Cloud و Amazon Web Services سوار کند. پنج سال بعد، در ژوئن ۲۰۲۶، این پروژه هنوز سوژه داغ خبری است. اینبار نه بهخاطر یک افشاگری تازه، بلکه بهخاطر صحنهای که در یکی از معتبرترین دانشگاههای دنیا رخ داد: دهها دانشآموخته دانشگاه استنفورد، در میانه سخنرانی مدیرعامل گوگل، از سالن فارغالتحصیلی بیرون رفتند.
ماجرای استنفورد: یک اعتراض از پیش برنامهریزیشده
در مراسم فارغالتحصیلی ۲۰۲۶ دانشگاه استنفورد، لحظهای که ساندار پیچای، مدیرعامل گوگل، پای تریبون رفت تا سخنرانیاش را آغاز کند، اتفاقی افتاد که دیگر نمیشد آن را نادیده گرفت.
بنا بر گزارشها، بیش از ۱۰۰ دانشجو با در دست داشتن پرچم فلسطین و پوشیدن کوفیه، سالن را ترک کردند، شعارهای حامی فلسطین سر دادند و مخالفتشان را با دخالت مستمر گوگل در پروژه نیمبوس فریاد زدند. برخی منابع این رقم را حتی بالاتر گزارش کردهاند؛ طبق یک گزارش، حدود ۲۰۰ دانشجو در حین سخنرانی فارغالتحصیلی پیچای راهپیمایی کردند، با پلاکاردهایی که رویشان نوشته شده بود: «نسلکشی با گوگل کار میکند» و «جاسوسی پلیس مهاجرت با هوش مصنوعی گوگل».
نکته مهمی که گزارشها به آن اشاره میکنند، ماهیت از پیش طراحیشده این اعتراض است. بنا بر گزارش خبرنگار حاضر در مراسم، پیچای هنوز سخنرانیاش را شروع نکرده بود که دانشجویان شروع به خروج کردند. یعنی این اعتراض واکنشی به محتوای سخنرانی او نبود، بلکه یک بیانیه از پیش هماهنگشده درباره مشتریان تجاری گوگل بود. این جزئیات اهمیت دارد چون نشان میدهد اعتراض، واکنش لحظهای جمعیت نبود، بلکه یک اقدام سازمانیافته و سیاسی محسوب میشود.
نکته جالب دیگر این بود که برخی پلاکاردها فقط به اسرائیل محدود نمیشد. برخی بنرها به نهاد مهاجرتی آمریکا (ICE) هم اشاره داشتند که به یک بحران جداگانه اما مرتبط وصل میشد: در فوریه ۲۰۲۶، حدود ۹۰۰ کارمند گوگل نامهای داخلی امضا کرده و خواستار شفافیت درباره همکاریهای فناورانه شرکت با دولت فدرال آمریکا شده بودند، مشخصاً به این دلیل که نگران بودند ابزارهای گوگل برای پشتیبانی از عملیات اجرای قوانین مهاجرتی دولت ترامپ استفاده شود. این نشان میدهد نارضایتی محدود به یک کشور یا یک قرارداد خاص نیست.
پروژه نیمبوس دقیقاً چیست؟
برای درک ابعاد این بحران، باید به ساختار خود قرارداد نگاه کرد.
از طریق این قرارداد ۱.۲ میلیارد دلاری، پلتفرم Google Cloud و سرویس Amazon Web Services برای ارائه خدمات ابری به آژانسهای دولتی اسرائیل استفاده میشوند، از جمله خدمات هوش مصنوعی و یادگیری ماشین. طبق این توافق، گوگل و آمازون مراکز ابری محلی راهاندازی میکنند که اطلاعات را در داخل مرزهای اسرائیل، تحت ضوابط امنیتی سختگیرانه، نگه میدارند.
سخنگوی گوگل از ابتدا تلاش کرده این قرارداد را صرفاً غیرنظامی معرفی کند: این قرارداد برای بارهای کاری مرتبط با «مالی، سلامت، حملونقل و آموزش» است و با اطلاعات بسیار حساس یا طبقهبندیشده سروکار ندارد. اما واقعیت ساختاری قرارداد، روایت دیگری را نشان میدهد: ارتش و دستگاه دفاعی اسرائیل از همان ابتدای انعقاد قرارداد، ذینفع بودهاند. از این مهمتر، این شرکتهای فناوری بهصورت قراردادی از رد کردن خدمات به هیچیک از نهادهای دولت اسرائیل، از جمله نیروهای نظامیاش، منع شدهاند.
این یعنی حتی اگر نیتِ اعلامشدهی شرکتها غیرنظامی باشد، در عمل هیچ مکانیزم رسمی برای جلوگیری از استفاده نظامی از این زیرساخت وجود ندارد.
نگرانی دیگری که کارشناسان مطرح کردهاند مربوط به ماهیت ابزارهای هوش مصنوعی است، نه فقط زیرساخت ابری: ابزارهای هوش مصنوعی Google Cloud Platform میتوانند به نیروهای نظامی و امنیتی اسرائیل قابلیتهایی مثل تشخیص چهره، دستهبندی خودکار تصاویر، ردیابی اشیا و تحلیل احساسات بدهند. ابزارهایی که پیشتر توسط گمرک و حفاظت مرزی آمریکا برای نظارت مرزی استفاده شده بودند.
یکی از جنجالیترین ادعاها هم درباره شفافیت مکانیزمهای امنیتی این قرارداد است. به نقل از گاردین: این توافقنامهها همچنین سازوکاری برای این داشتهاند که شرکتها بتوانند بهصورت محرمانه به اسرائیل هشدار بدهند اگر کشوری درخواست دسترسی به دادههای پروژه نیمبوس را مطرح کند.
از کجا شروع شد: مخالفت داخلی کارمندان
اعتراضات استنفورد در سال ۲۰۲۶ نقطه شروع این بحران نبودند، آنها آخرین حلقه از زنجیرهای پنجساله از مخالفتهای داخلی هستند.
اولین چالش جدی، تقریباً بلافاصله پس از امضای قرارداد آغاز شد. حدود سال ۲۰۲۲، این قرارداد با سرزنش و محکومیت سهامداران شرکتها و همچنین کارمندانشان مواجه شد، به این دلیل که نگران بودند این پروژه منجر به نقض بیشتر حقوق بشر فلسطینیان در بستر اشغالگری در حال انجام و درگیری اسرائیل-فلسطین شود. آنها بهطور خاص از این منظر آن را نقد کردند که این فناوری میتواند نظارت بر فلسطینیان را افزایش دهد، شیوههای جمعآوری داده را گسترش دهد و به توسعه شهرکنشینی اسرائیل در کرانه باختری کمک کند.
یکی از پرسروصداترین موارد این دوره، ماجرای آریل کورِن (Ariel Koren) بود. او که بهعنوان مدیر بازاریابی محصولات آموزشی گوگل کار میکرد و منتقد علنی این پروژه بود، با این تهدید مواجه شد که باید ظرف ۱۷ روز به سائوپائولو نقل مکان کند یا شغلش را از دست بدهد. کورن در نامه استعفایش به همکارانش نوشت که معتقد بود الزام جابهجایی، واکنشی به فعالیت او علیه این پروژه بود، اگرچه شکایت او در هیئت ملی روابط کار (NLRB) به دلیل کمبود شواهد رد شد.
در سال ۲۰۲۲، جنبشی به نامNo Tech for Apartheid (بدون فناوری برای آپارتاید) شکل گرفت. این کمپین توسط سازمانهای Jewish Voice for Peace و MPower Change راهاندازی شد و بیش از ۲۰۰ کارمند گوگل به این گروه اعتراضی پیوستند که استدلال میکردند فقدان نسبی نظارت بر این پروژه احتمالاً منجر به استفاده از آن در جنگ اسرائیل علیه حماس خواهد شد.
تشدید بحران پس از ۷ اکتبر
اگر تا سال ۲۰۲۳ این مخالفتها بیشتر در سطح نامههای داخلی و کمپینهای محدود بود، حملات ۷ اکتبر حماس و جنگ غزه که پس از آن آغاز شد، همهچیز را تغییر داد.
در سال ۲۰۲۴، اعتراضات از فضای مجازی به فضای فیزیکی دفاتر گوگل کشیده شد. یکی از تأثیرگذارترین لحظات این دوره، اعتراض یک مهندس نرمافزار بود: در مارس ۲۰۲۴، یک مهندس نرمافزار Google Cloud پس از اینکه ویدیویی از او در یک رویداد شرکت، در حالی که فریاد میزد «من از ساختن فناوریای که به نسلکشی قدرت میدهد سر باز میزنم» — با اشاره به پروژه نیمبوس — وایرال شد، اخراج شد.
این آغاز یک سری اقدامات اعتراضی بزرگتر بود: در آوریل همان سال، دهها کارمند در دفاتر مرکزی گوگل در نیویورک و سانیویل تحصن کردند تا به ارائه خدمات محاسبات ابری گوگل به دولت اسرائیل اعتراض کنند. کارمندان حتی دفتر توماس کوریان، مدیرعامل Google Cloud را اشغال کردند. پیامد این اقدام شدید بود: نُه کارمند به تجاوز به ملک متهم شدند و ۲۸ نفر اخراج شدند، و اخراجهای بعدی، مجموع کارمندان مرتبط با این موضوع که شغل خود را از دست دادند را به ۵۰ نفر رساند.
کارمندان اخراجشده، استدلالهای خود را با اشاره به گزارشهای مشخصی از کاربرد عملیاتی هوش مصنوعی در غزه تقویت کردند: آنها با استناد به مقالهای در مجله +972، نگرانی خود را درباره استفاده فعلی اسرائیل از هدفگیری مبتنی بر هوش مصنوعی در نوار غزه ابراز کردند — برنامهای به نام «The Gospel» که ساختمانها را بهعنوان پایگاههای نظامی دستهبندی میکند، و برنامههایی به نام «Lavender» و «Where's Daddy» که شهروندان فلسطینی را شناسایی کرده، بهاشتباه بهعنوان «تروریست» طبقهبندی میکنند و حرکات آنها را برای انتخاب هدف ردیابی میکنند.
این ادعاها، اگر صحت داشته باشند، دقیقاً همان سناریویی است که منتقدان از ابتدای پروژه از آن میترسیدند: تبدیل زیرساخت ابری «غیرنظامی» به ابزاری در زنجیره تصمیمگیری نظامی.
شواهد اسناد درزشده هم این روایت را تقویت میکنند. به نقل از نیویورکتایمز: وکلای گوگل نگران بودند که «خدمات Google Cloud ممکن است برای تسهیل نقض حقوق بشر، از جمله فعالیتهای اسرائیل در کرانه باختری، استفاده شود یا با آن مرتبط باشد» — این نگرانی حداقل چهار ماه پیش از امضای قرارداد نیمبوس وجود داشته است.
پاسخ رسمی شرکتها
در برابر این انباشت فشار، موضع رسمی گوگل و آمازون تقریباً بدون تغییر باقی مانده است.
طبق گزارشهای اخیر: گوگل پیوسته تأکید کرده که پروژه نیمبوس برای خدمات دولتی غیرنظامی طراحی شده و شامل سیستمهای تسلیحاتی نظامی یا عملیات اطلاعاتی طبقهبندیشده نمیشود. آمازون نیز به همین ترتیب از نقش خود دفاع کرده و گفته که متعهد به حفاظت از حریم خصوصی و امنیت مشتریانش باقی میماند.
اما گروههای فعال حقوق بشری این روایت را به چالش کشیدهاند و حتی آن را «دروغ» خطاب کردهاند. طبق ادعای یک گروه فعال (No Tech for Apartheid)، که البته باید بهعنوان یک منبع مدافع و نه بیطرف در نظر گرفته شود: قرارداد پروژه نیمبوس برخلاف شرایط استاندارد سرویس Google Cloud است که معمولاً استفاده از فناوری گوگل برای آسیبرسانی را ممنوع میکند. متن قرارداد میگوید هیچ محدودیتی از سوی گوگل برای نوع سیستم و اطلاعاتی که دولت اسرائیل میتواند به این سرویس منتقل کند وجود ندارد، از جمله سیستمهای حیاتی با سطح حساسیت بالا.
این ادعا، اگر صحت داشته باشد، دقیقاً نقطه تضاد بین تعهد عمومی گوگل («محدود به بخش غیرنظامی») و واقعیت قراردادی پروژه است.
نکته دیگری که باید در نظر گرفت، واکنش آمازون به اعتراضات عمومی است. در رویدادهای صنعتی: آمازون ادعا میشود امنیت خود را در رویداد AWS Summit نیویورک تشدید کرده تا از اعتراضات علیه پروژه نیمبوس پیشگیری کند — این اقدام پس از آن صورت گرفت که فعالان، اجلاس واشینگتن دیسی را مختل کرده بودند.
مقایسه با پرونده مشابه: پروژه میون
برای درک اهمیت این بحران، مفید است آن را با سابقهای مشابه در گوگل مقایسه کرد. در سال ۲۰۱۸، اعتراض کارمندان گوگل علیه «پروژه میون« (Project Maven)، قرارداد هوش مصنوعی گوگل با ارتش آمریکا، در نهایت باعث شد شرکت از آن قرارداد کنار بکشد.
این سابقه نشان میدهد که فشار داخلی کارمندان، حداقل یکبار توانسته رفتار شرکتی گوگل را در سطح راهبردی تغییر دهد. اما برخلاف پروژه میون، پروژه نیمبوس تا کنون در برابر فشارهای داخلی مشابه دوام آورده، در حالی که فشار خارجی بهوضوح در حال تشدید است.
این تفاوت میتواند به چند عامل برگردد: اندازه بزرگتر قرارداد (۱.۲ میلیارد دلار در مقابل قرارداد بهمراتب کوچکتر میون)، ماهیت دوجانبه قرارداد (با مشارکت آمازون که فشار را تقسیم میکند)، و موضع رسمی محکمتر دولت اسرائیل که هرگونه تعلیق خدمات را به دلیل فشار تحریمی، بهصراحت در قرارداد ممنوع کرده است.
شفافیت: مشکل اصلی که هنوز حل نشده
شاید مهمترین نکتهای که از مرور این پرونده پنجساله برمیآید، نه ادعای یک طرف یا طرف دیگر، بلکه فقدان مستمر شفافیت رسمی است.
بیشتر آنچه عموم مردم درباره پروژه نیمبوس میدانند، از افشاگریها به دست آمده، نه از افشای رسمی شرکتها. این عدم شفافیت دقیقاً همان چیزی است که منتقدان آن را غیرقابلقبول میدانند. سازمانهایی مانند بنیاد مرز الکترونیک (EFF) از جمله صداهای پرسروصداتری بودند که گوگل و آمازون را بهخاطر چیزی که آن را فقدان عمدی شفافیت درباره دامنه واقعی قرارداد و نحوه اعمال این فناوریها در میدان عمل توصیف کردند، به چالش کشیدند.
این فقدان شفافیت، فضایی ایجاد کرده که در آن هیچ یک از دو طرف نمیتواند ادعای خود را بهطور قطعی اثبات یا رد کند — نه گوگل میتواند با اسناد رسمی نشان دهد که این پروژه واقعاً منحصر به کاربری غیرنظامی است، و نه منتقدان میتوانند با شواهد قطعی نشان دهند که این زیرساخت مستقیماً در عملیات نظامی مشخصی به کار رفته است. آنچه باقی میماند، اسناد درزشده پراکنده، ادعاهای کارمندان سابق، و گزارشهای رسانهای است که هر کدام تنها بخشی از تصویر را روشن میکنند.
نتیجهگیری: چرا این بحران فروکش نمیکند
پرونده پروژه نیمبوس، فراتر از یک قرارداد تجاری ساده است؛ این پرونده به یک پرسش بنیادیتر درباره صنعت فناوری گره خورده: آیا انتخاب مشتری توسط یک شرکت فناوری، صرفاً یک تصمیم تجاری است، یا وزن اخلاقیای دارد که بازار قادر به قیمتگذاری آن نیست؟
این پرسش، همانطور که یک تحلیل اخیر مطرح کرده، بر روی پردیسهای دانشگاهی، در دفاتر داخلی گوگل، و در مباحث سیاستگذاری گستردهتر، پیوسته خودش را دوباره مطرح میکند. اعتراض استنفورد در ۲۰۲۶ تنها آخرین نمونه از این پرسش تکرارشونده بود و با توجه به الگوی پنجسالهای که این پرونده تا امروز نشان داده، بعید است آخرین نمونه باشد.
آنچه مسلم است این است که تا زمانی که شفافیت کامل درباره دامنه واقعی استفاده نظامی از این زیرساخت فراهم نشود، چرخهی افشاگری-اعتراض-اخراج-افشاگری مجدد، همچنان ادامه خواهد یافت؛ و گوگل و آمازون باید برای پاسخ به این پرسش، بیش از بیانیههای مطبوعاتی استاندارد آماده باشند.
بخش تحلیل (اتاق تحلیل اخبار رسانه ۲۴ نیوز)(بهراد یوسفی)
