انتشار تصاویر خصوصی زنان چگونه سازمان‌یافته شد؟

دو هفته گذشته ابعاد گسترده‌ای از انتشار غیرقانونی تصاویر خصوصی زنان در کانال‌های تلگرامی آشکار شد که پیش از این سابقه نداشت. برخلاف پرونده‌های قبلی که در اکثر موارد موردی و محلی بودند، این بار هزاران عکس از زنان در کانال‌های متعدد تلگرامی به‌صورت شبکه‌ای منتشر شد. ابعاد این رخداد آن‌قدر گسترده بود که یکی از کانال‌ها در کمتر از ۹ ساعت بیش از ۲۳ هزار عضو جدید جذب کرد و به گفته پلیس فتا، از انتشار بیش از ۴۲ هزار تصویر خصوصی بانوان در کانال‌های تلگرامی جلوگیری شده است. این اولین بار نیست که در ایران و دنیا، اقدامی مجرمانه مرتبط با انتشار تصاویر زنان رخ می‌دهد. اما مقایسه نمونه‌های سال‌های قبل نشان می‌دهد که الگوی ارتکاب جرم در ایران طی سال‌های اخیر تغییر کرده است. از سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۰ بیشتر پرونده‌ها فردی بودند؛ به این صورت که یک شریک عاطفی، خواستگار یا فرد آشنا، تصاویر خصوصی را برای تهدید یا انتقام منتشر می‌کرد. این در حالی است که انتشار تصاویر، به‌خصوص عکس‌های خصوصی زنان، در دو سال اخیر از حالت فردی به شبکه‌ای و سازمان‌یافته تغییر کرده است.

انتشار تصاویر خصوصی زنان چگونه از فیس‌بوک به تلگرام رسید؟

در سال‌های ابتدایی دهه ۹۰، پرونده‌های انتشار تصاویر خصوصی عمدتاً در فیس‌بوک، وایبر و لاین رخ می‌داد. با فراگیر شدن اینستاگرام از حدود سال ۱۳۹۳ و معرفی کانال‌های تلگرام در نیمه دوم سال ۱۳۹۴، بستر این جرائم نیز تغییر کرد و از سال ۱۳۹۵ به بعد، کانال‌های تلگرامی و صفحات اینستاگرامی به مهم‌ترین محل انتشار و بازنشر تصاویر خصوصی در بسیاری از پرونده‌های پلیس فتا تبدیل شدند.

در آن سال‌ها، پلیس فتا در استان‌های مختلف از تهران و اصفهان گرفته تا خراسان رضوی و فارس، بارها از دستگیری افرادی خبر داد که تصاویر خصوصی زنان را در فیس‌بوک یا وبلاگ‌ها منتشر کرده یا از آن‌ها برای اخاذی استفاده می‌کردند. در این زمینه، پرونده «دختر بهارستانی» یکی از نمونه‌های شاخص در سال‌های گذشته است که پلیس فتا جزئیات بیشتری از آن منتشر کرده است. ماجرای این پرونده انتقام‌گیری به‌خاطر نه شنیدن برای ازدواج بود. مجرم این پرونده، پس از آشنایی با شاکی در فیس‌بوک و در اختیار داشتن تصاویر خصوصی او، بعد از مخالفت خانواده دختر با ازدواج، شروع به انتشار تصاویر قربانی و تهدید کرد.

در سال‌های بعد نیز هم‌زمان با گسترش استفاده از تلگرام و اینستاگرام، روند اخاذی از تصاویر خصوصی زنان یا تمرکز بر انتقام‌جویی از پایان رابطه عاطفی یا مخالفت خانواده با ازدواج ادامه یافت. به همین منظور، پلیس فتا تقریباً هر سال از انهدام باندهایی خبر داده که پس از به‌دست‌آوردن تصاویر خصوصی زنان، آن‌ها را از طریق ایجاد روابط عاطفی در شبکه‌های اجتماعی، دریافت تصاویر خصوصی، درخواست پول یا ادامه رابطه، تهدید به انتشار می‌کردند. علاوه بر این، در سال‌های اخیر پلیس فتا بارها از شناسایی صفحاتی در اینستاگرام خبر داده که تصاویر زنان را از صفحات شخصی کپی می‌کردند، تصاویر خصوصی ارسال‌شده توسط کاربران را نیز منتشر و با استفاده از این تصاویر اقدام به جذب مخاطب یا اخاذی می‌کردند. از طرف دیگر، در چهار سال اخیر، پرونده‌های «هتک حیثیت و نشر اکاذیب» در فضای مجازی به یکی از پرتکرارترین جرائم سایبری تبدیل شده است. هرچند آمار دقیقی درباره میزان این جرائم منتشر نشده است، اما پلیس فتا بارها در گزارش‌های سالانه خود اعلام کرده که بخش قابل‌توجهی از پرونده‌های هتک حیثیت به انتشار تصاویر خصوصی مربوط می‌شود. همچنین، انگیزه بسیاری از متهمان اختلافات خانوادگی یا عاطفی عنوان شده است.

 انتقام پس از پایان رابطه؛ پرتکرارترین پرونده‌های پلیس فتا

بررسی جرائم مرتبط با انتشار تصاویر خصوصی در ایران نشان می‌دهد که انتقام‌جویی پس از رابطه عاطفی شایع‌ترین انگیزه مجرم است. اخاذی مالی، کسب درآمد و افزایش دنبال‌کننده نیز از دیگر انگیزه‌های مجرمان برای سوءاستفاده شغلی از اعتماد قربانی، ایجاد کانال‌های انتشار عمومی تصاویر و جعل هویت برای فریب قربانی است. برای مثال، پلیس فتا در استان‌های فارس، تهران، زنجان و مرکزی گزارش‌هایی درباره انتشار تصاویر خصوصی زنان توسط نامزد، خواستگار و دوست‌پسر سابق یا شریک عاطفی منتشر کرده‌اند.

از نامزدی نافرجام تا وعده ازدواج؛ سه پرونده با یک الگوی مشترک

پلیس فتای استان فارس در سال ۱۴۰۲ گزارشی درباره مراجعه دختری ۲۰ ساله و شکایت او مبنی بر انتشار تصاویر خصوصی او در یک صفحه اینستاگرام منتشر کرد. اما ماجرا فقط انتشار عکس نبود. متهم تصاویر خصوصی دختر را منتشر کرده، زیر تصاویر مطالب توهین‌آمیز نوشته و شماره تلفن‌همراه قربانی را نیز در صفحه منتشر کرده بود. به همین دلیل شاکی و خانواده‌اش با تماس‌های متعدد و مزاحمت‌های تلفنی روبه‌رو شدند. در نهایت پس از دستگیری مجرم مشخص شد که او نامزد سابق دختر بوده و پس از اختلاف با خانواده شاکی تصمیم گرفته است از او انتقام بگیرد.

مورد مشابه این جرم سال ۱۴۰۳ در استان زنجان رخ داد. بر اساس اعلام پلیس فتای این استان، متهم پرونده پس از آنکه متوجه ازدواج زنی جوان با شخص دیگری شده، تصاویر خصوصی او را که در دوران دوستی دریافت کرده بود، منتشر کرده است.

البته جرم او فقط محدود به انتشار تصاویر نبوده، بلکه پس از انتشار اقدام به تهدید و اخاذی هم کرده است. علاوه بر انتقام‌جویی پس از پایان رابطه عاطفی، پلیس فتای تهران گزارشی درباره وعده ازدواج برای دستیابی به تصاویر خصوصی نیز منتشر کرده است. ماجرا از این قرار بود که دختری جوان پس از آشنایی با مردی در اینستاگرام، گفت‌وگو در فضای مجازی و چندین بار ملاقات حضوری، تصاویر شخصی خود را با او به اشتراک گذاشته است. پس از مدتی دختر تصمیم گرفت رابطه را قطع کند. در همین زمان، متهم با هدف تخریب آبروی دختر و خانواده‌اش، تصاویر او را در فضای مجازی منتشر کرد و کنار تصاویر، مطالب مستهجن و توهین‌آمیز نوشت.

از اخاذی تا تبلیغات؛ وقتی تصاویر خصوصی به ابزار درآمد تبدیل می‌شود

بررسی پرونده‌های رسانه‌ای‌شده در سایت پلیس فتا نشان می‌دهد که انتشار تصاویر زنان صرفاً با هدف انتقام‌جویی انجام نمی‌شود، بلکه مجرمان با هدف کسب درآمد و اخاذی نیز این تصاویر را منتشر می‌کنند. انتشار تصاویر بیماران توسط پزشک زیبایی و سوءاستفاده آرایشگران از اعتماد مشتریان نمونه‌‌ای از پرونده‌های مرتبط با اخاذی از تصاویر است.بر اساس اعلام پلیس فتای اصفهان در سال ۱۴۰۲، یک پزشک فوق‌تخصص زیبایی بدون رضایت کتبی بیماران، تصاویر قبل و بعد از عمل بیماران را در اینستاگرام منتشر می‌کرده است. در جریان این پرونده که از اعتماد بیمار به پزشک برای تبلیغات تجاری سوءاستفاده شد، پلیس تجهیزات دیجیتال مطب را توقیف کرد و پرونده به دستگاه قضایی ارجاع شد. علاوه بر این، در استان اصفهان پرونده‌ای مبنی بر انتشار تصاویر بدون حجاب و بدون اجازه خانمی در صفحه اینستاگرام یک آرایشگاه رسانه‌ای شد. انگیزه متهم از این کار افزایش دنبال‌کننده، تبلیغ آرایشگاه، جذب مشتری و درآمد بیشتر بوده است.

وقتی تصاویر خصوصی به ابزار جذب دنبال‌کننده تبدیل می‌شود

بر اساس اطلاعیه‌های پلیس فتا، افزایش دنبال‌کننده در شبکه‌های اجتماعی یکی از انگیزه‌های مجرمان در انتشار تصاویر زنان است. برای مثال، در سال ۱۴۰۴، پلیس فتای خوزستان از انتشار تصاویر بیش از ۱۵ دختر نوجوان خبر داد. ماجرا از آنجا شروع شد که چند خانواده متوجه شدند تصاویر خصوصی دخترانشان در یک کانال تلگرامی منتشر شده است. پس از آن، اقدام به شکایت کردند و پلیس فتا در رصد روزانه خود کانال مربوطه و مجرم را شناسایی کرد. در استان تهران نیز نمونه‌ای از سوءاستفاده از تصاویر خصوصی زنان به ابزار درآمدزایی و تبلیغات منتشر شده است. در سال ۱۴۰۲، چندین زن جوان با شکایت مشابهی به پلیس فتا مراجعه کردند. تصاویر خصوصی آن‌ها بدون رضایت در اینستاگرام منتشر شده بود. در جریان این پرونده که تصاویر زنان در صفحاتی با عناوین مدلینگ، مزون، آنلاین‌شاپ و فروش لباس منتشر شده بود، بیش از ۴۰ نفر دستگیر شدند که صفحات آن‌ها در مجموع بیش از سه میلیون دنبال‌کننده داشت.

از انتقام شخصی تا شبکه‌های سازمان‌یافته؛ الگوی این جرم چگونه تغییر کرد؟

مرور پرونده‌های انتشار تصاویر خصوصی زنان در پی پرونده اخیر کانال‌های تلگرامی نشان می‌دهد که الگوی این جرم در سال‌های اخیر تغییر کرده است. اگرچه انتقام‌جویی پس از پایان روابط عاطفی همچنان یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های مجرمان به شمار می‌رود، اما بررسی پرونده‌های پلیس فتا نشان می‌دهد انتشار تصاویر خصوصی زنان به‌تدریج از اقدامات فردی به فعالیت‌های شبکه‌ای با اهدافی مانند اخاذی، درآمدزایی، جذب دنبال‌کننده و سوءاستفاده تجاری گسترش یافته است. در کنار برخورد قضایی با عاملان این جرائم، رعایت اصول امنیت دیجیتال، محدود کردن دسترسی به تصاویر شخصی، بازبینی تنظیمات حریم خصوصی شبکه‌های اجتماعی و خودداری از ارسال تصاویر حساس، همچنان مهم‌ترین راهکارهای کاهش خطر سوءاستفاده از تصاویر خصوصی به شمار می‌روند.