همسویی سند با رویکردهای جهانی آموزش امنیت سایبری

سند وزارت آموزش و پرورش برای حمایت از توسعه علوم و فناوری‌های امنیت سایبری به‌تازگی ابلاغ شده است. بررسی و مقایسه این برنامه با مراجع جهانی، همچون NIST NICE Workforce Framework و European Cybersecurity Skills Framework (ECSF)، نشان می‌دهد که از نظر جهت‌گیری کلان با سیاست‌های بین‌المللی همسو است. زیرا، همسو با استانداردهای جهانی، بر آموزش زودهنگام، افزایش آگاهی عمومی، توسعه مهارت‌های عملی، تربیت نیروی متخصص و ارتباط آموزش با صنعت متمرکز است. اما در برنامه وزارت آموزش و پرورش برای حمایت از توسعه علوم و فناوری‌های امنیت سایبری، به جزئیات لازم درباره شایستگی‌های آموزشی، مسیرهای شغلی، استانداردهای ارزیابی و پوشش فناوری‌های نوظهور اشاره نشده است.

بر اساس توصیه‌های ENISA و ITU، آموزش امنیت سایبری باید یک فرایند مادام‌العمر باشد و تدریس آن باید از دوران مدرسه آغاز شود. در برنامه وزارت آموزش و پرورش ایران نیز آموزش امنیت سایبری از دوران پیش‌دبستانی و متوسطه آغاز می‌شود و تا دانشگاه ادامه خواهد یافت.

حتی برای تکمیل و استمرار این فرایند، برگزاری رویدادهای آموزشی، همایش‌ها، کارگاه‌ها، مسابقات، المپیادها و جشنواره‌های امنیت سایبری برای معلمان و والدین در سطوح استانی، ملی و بین‌المللی پیش‌بینی شده است. همچنین، آموزش حریم خصوصی، امنیت حساب‌های کاربری، تهدیدات سایبری و اخلاق در فضای مجازی در این سند با توصیه‌های مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا در زمینه آگاهی‌بخشی امنیت سایبری و دستورالعمل‌های آژانس امنیت سایبری اتحادیه اروپا برای آموزش عمومی همسو است.

تمرکز بر مهارت‌آموزی و ارتباط با صنعت

از طرف دیگر، سند آموزش امنیت سایبری با چارچوب توسعه نیروی کار امنیت سایبری، یعنی توجه به مهارت‌آموزی، همسو است. طبق این چارچوب، در توسعه نیروی انسانی باید علاوه بر آموزش نظری، به آموزش عملی، کارورزی و ارتباط با صنعت نیز توجه شود؛ موضوعی که در سند وزارت آموزش و پرورش کشور با راه‌اندازی هنرستان امنیت سایبری، آزمایشگاه، کارآموزی، تربیت معلم و بورسیه دانش‌آموزان پیش‌بینی شده است.

همچنین، برنامه‌ریزی برای برگزاری المپیاد، مسابقات و جشنواره‌ها در جهت ارتقای آگاهی درباره امنیت سایبری، مشابه برنامه‌هایی است که در آمریکا، انگلیس، سنگاپور و کره جنوبی اجرا می‌شوند.

چارچوب مهارتی و مسیرهای شغلی؛ حلقه مفقوده سند

هرچند برنامه وزارت آموزش و پرورش ایران در آموزش امنیت سایبری، با آموزش از سنین پایین، تمرکز بر خودمراقبتی دیجیتال و توجه به مهارت‌آموزی، سیاست‌گذاری مناسبی همسو با استانداردهای بین‌المللی دارد، اما در زمینه چارچوب مهارتی، مسیرهای شغلی، دربرگیری موضوعات روز و استانداردهای ارزیابی با کاستی‌هایی مواجه است. تقریباً تمام کشورهای پیشرفته برای تدوین سیاست در حوزه آموزش امنیت سایبری از چارچوب‌هایی مانند NICE Workforce Framework و ECSF اروپا استفاده می‌کنند.

 این در حالی است که در سند کشورمان، ساختار و چارچوب واحد و یکپارچه‌ای مشخص نشده است. همچنین، درباره اینکه دانش‌آموز در پایان هر مقطع دقیقاً چه مهارتی باید داشته باشد، چگونه ارزیابی می‌شود و در نهایت، سطح مهارت او چگونه سنجیده می‌شود، توضیحی ارائه نشده است. از سوی دیگر، در استاندارد NICE بیش از ۵۰ نقش شغلی امنیت سایبری، همچون تحلیلگر مرکز عملیات امنیت، کارشناس تست نفوذ، کارشناس پاسخ‌گویی به رخدادهای امنیتی و مهندس امنیت، تعریف شده است. اما سند ایران صرفاً به تربیت نیروی متخصص اشاره کرده و مسیرهای شغلی را تفکیک نکرده است.

غفلت از فناوری‌های نوظهور و استانداردهای ارزیابی

علاوه بر این، در حالی که موضوعات روز، همچون امنیت هوش مصنوعی، امنیت رایانش ابری و امنیت مدل‌های زبانی، محورهای اصلی آموزش امنیت سایبری در اروپا و آمریکا را تشکیل می‌دهند، در سند هیچ اشاره‌ای به این موارد نشده است. همچنین، در سند ملی آموزش امنیت سایبری اشاره‌ای به جزئیات استانداردهای ارزیابی نشده است. این در حالی است که در کشورهای پیشرفته معمولاً اطلاعات مرتبط با زمان برگزاری آزمون، نوع گواهینامه صادرشده و شاخص‌های موفقیت مشخص است.

با این همه، مقایسه سند آموزش امنیت سایبری کشور با استانداردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که این سند می‌تواند با تعریف چارچوب مهارتی استاندارد، تعیین خروجی آموزشی هر پایه تحصیلی، اضافه‌کردن مباحث نوظهور، تدوین استانداردهای ارزیابی و صدور گواهینامه، بهبود یابد و با چارچوب‌های NICE و ECSF همسوتر شود.