بانک‌ها در اولویت مهاجرت به رمزنگاری کوانتومی 

ابتدای شهریورماه ۱۴۰۵، بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست‌جمهوری با امضای تفاهم‌نامه‌ای ۱۰ ماده‌ای، مهاجرت تدریجی زیرساخت‌های بانکی به رمزنگاری کوانتومی را آغاز کردند. تدوین نقشه راه مهاجرت، راه‌اندازی مرکز ملی توسعه رمزنگاری و صندوق مشترک سرمایه‌گذاری، ایجاد محیط آزمون و آزمایشگاه مشترک، استفاده هدفمند از ظرفیت دانشگاه‌ها، متخصصان و شرکت‌های دانش‌بنیان و حرکت به سمت «چابکی رمزنگاری» از محورهای اصلی این تفاهم‌نامه هستند.

به گفته حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، باید حدود ۱۰۰ میلیون دلار در این حوزه سرمایه‌گذاری شود. بر اساس اعلام او، در مرحله اول با حدود ۲۰۰ هزار دلار می‌توان سندباکس‌های اولیه را ایجاد کرد، اما با توسعه زیرساخت‌های آزمایشگاهی، هزینه نهایی ممکن است به حدود ۱۰۰ میلیون دلار برسد.

علاوه بر این، بانک‌ها مجریان اصلی مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی خواهند بود و باید بر اساس الگوها و الگوریتم‌های ارزیابی‌شده در آزمایشگاه بانک مرکزی، زیرساخت‌های خود را به‌صورت مرحله‌ای و با اولویت سامانه‌های حیاتی به‌روزرسانی کنند. این مهاجرت فرایندی تدریجی است و از سامانه‌های حساس‌تر آغاز خواهد شد.

در این مسیر، بانک‌ها باید زیرساخت‌های خود را با رویکرد «انعطاف‌پذیری رمزنگاری» طراحی کنند تا با ورود الگوریتم‌های جدید، امکان جایگزینی آن‌ها بدون بازطراحی کامل سامانه‌ها و تحمیل هزینه‌های سنگین وجود داشته باشد.

شرکت ملی انفورماتیک نیز به‌عنوان بازوی فناوری بانک مرکزی، مسئولیت مهمی در عملیاتی‌کردن این برنامه دارد. این شرکت در تدوین نقشه راه، طراحی، توسعه، آزمون و استقرار راهکارهای پساکوانتومی نقش خواهد داشت.

یکی از اقدامات اصلی، راه‌اندازی آزمایشگاه تخصصی در شرکت ملی انفورماتیک است تا شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز علمی بتوانند الگوریتم‌ها و محصولات خود را در محیطی امن آزمایش و ارزیابی کنند. این شرکت همچنین قرار است نقش واسط میان دانشگاه و صنعت را ایفا کند؛ به این معنا که نیازهای عملیاتی شبکه بانکی را به مسائل پژوهشی تبدیل کند و راهکارهای علمی را به محصولات قابل‌استفاده در زیرساخت بانکی برساند.

بر این اساس، شرکت ملی انفورماتیک را می‌توان بازوی اجرایی و پیونددهنده بخش پژوهش، شرکت‌های دانش‌بنیان و شبکه بانکی در اجرای برنامه مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی دانست.

پژوهشگران وارد میدان امنیت کوانتومی می‌شوند

در چارچوب تفاهم‌نامه بانک مرکزی و معاونت علمی برای توسعه رمزنگاری پساکوانتومی، بنیاد ملی علم ایران با همکاری ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک، فراخوان حمایت از پژوهش و توسعه فناوری‌های کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی را منتشر کرده است.

هدف این برنامه، فراهم‌کردن دانش و فناوری مورد نیاز برای مهاجرت تدریجی زیرساخت‌های بانکی از الگوریتم‌های رمزنگاری فعلی به الگوریتم‌های مقاوم در برابر حملات کوانتومی است.

این فراخوان سه محور اصلی دارد: رمزنگاری پساکوانتومی و مهاجرت زیرساخت‌های بانکی، رمزنگاری و ارتباطات کوانتومی و کاربرد رایانش کوانتومی در مسائل مالی.

محور نخست بر موضوعاتی مانند بررسی استانداردها و الگوریتم‌های PQC، احراز هویت، VPN، فایروال، HSM و TPM، کارت هوشمند، وب‌سرورها و خدمات بانکداری الکترونیکی مقاوم در برابر حملات کوانتومی متمرکز است. محور دوم به کاربرد QKD در ارتباطات حساس مالی و مقایسه آن با PQC می‌پردازد. محور سوم نیز استفاده از رایانش کوانتومی و الگوریتم‌های هیبریدی در حوزه‌هایی مانند مدیریت ریسک، تخصیص دارایی، شبیه‌سازی مالی و تحلیل سناریوهای اقتصادی را دنبال می‌کند.

این فراخوان صرفاً به تعیین محورهای پژوهشی محدود نشده و برای پروژه‌های رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی تا یک میلیارد تومان، پروژه‌های پژوهشی و توسعه فناوری در حوزه‌های اولویت‌دار تا پنج میلیارد تومان و پروژه‌های رایانش کوانتومی تا سه میلیارد تومان حمایت در نظر گرفته است.

مخاطب اصلی فراخوان نیز اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی هستند. برنامه فعلی بیشتر بر تولید دانش، طراحی، اثبات مفهوم و ساخت نمونه‌های آزمایشگاهی متمرکز است و هدف آن، استقرار گسترده فناوری در شبکه بانکی در این مرحله نیست.

در مرحله بعد، طرح‌های موفق می‌توانند وارد فرایند توسعه فناوری و اجرای پایلوت‌های بزرگ‌تر شوند. هم‌زمان، شرکت ملی انفورماتیک نیز از راه‌اندازی آزمایشگاهی تخصصی برای آزمون و ارزیابی راهکارهای کوانتومی و پساکوانتومی خبر داده است؛ اقدامی که می‌تواند فاصله میان پژوهش دانشگاهی و نیازهای عملیاتی شبکه بانکی را کاهش دهد.

هسته اولیه شبکه ملی ارتباطات کوانتومی شکل گرفت

در کنار اقدامات بانک مرکزی و معاونت علمی برای توسعه رمزنگاری پساکوانتومی، در حوزه ارتباطات کوانتومی نیز گام‌هایی برای ایجاد زیرساخت‌های اولیه برداشته شده است. رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات از راه‌اندازی نخستین شبکه پایلوت آزمایشگاهی و میدانی ارتباطات امن مبتنی بر فناوری «توزیع کلید کوانتومی» (QKD) خبر داده است.

او این اقدام را گامی در مسیر توسعه ارتباطات امن، تقویت توان فناورانه داخلی و فراهم‌سازی زیرساخت‌های مورد نیاز برای ورود کشور به عصر کوانتومی دانسته است.

توزیع کلید کوانتومی یا QKD روشی برای ایجاد و انتقال یک کلید امنیتی با فناوری کوانتومی است که امکان شناسایی شنود در مسیر ارتباط را فراهم می‌کند.

بر اساس اعلام محمدحسین شیخی، رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، برای نخستین بار در کشور یک شبکه پایلوت آزمایشگاهی و میدانی VPN امن مبتنی بر IPsec با بهره‌گیری از فناوری توزیع کلید کوانتومی بر بستر فیبر نوری طراحی و راه‌اندازی شده است.

این شبکه در قالب توپولوژی سه‌گرهی طراحی شده و امکان استفاده از کلیدهای توزیع‌شده به روش کوانتومی را برای ارتقای امنیت ارتباطات فراهم می‌کند؛ آن هم بدون نیاز به تغییرات اساسی در معماری متداول شبکه‌های مبتنی بر IP.

به گفته شیخی، این شبکه بستری برای ارزیابی فنی، تدوین استانداردها و الزامات، بررسی مدل‌های بهره‌برداری و آزمون فناوری در شرایط واقعی فراهم می‌کند. در گام بعد نیز توسعه شبکه ارتباطات کوانتومی کشور با همکاری شرکت ارتباطات زیرساخت دنبال خواهد شد.

این شبکه می‌تواند هسته اولیه شکل‌گیری زیرساخت ملی ارتباطات کوانتومی باشد. توسعه آن در مقیاس‌های بزرگ‌تر نیز می‌تواند مسیر استقرار تدریجی فناوری‌های ارتباطی کوانتومی در زیرساخت‌های کشور را هموار کند.

شیخی همچنین برخورداری از زیرساخت‌های آزمایشگاهی و توسعه همکاری میان مراکز پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش صنعت را از الزامات پیشرفت در حوزه فناوری‌های کوانتومی دانست و اعلام کرد: «پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات طی بیش از یک دهه گذشته با اجرای پروژه‌های پژوهشی، تدوین اسناد راهبردی، ارزیابی تجهیزات بومی و مشارکت در برنامه‌های راهبری فناوری‌های کوانتومی، در شکل‌گیری و توسعه زیست‌بوم این فناوری نقش‌آفرینی کرده است.»

مرور مجموع اقدامات دستگاه‌های دولتی برای توسعه رمزنگاری کوانتومی نشان می‌دهد که ایران مسیر گذار از رمزنگاری متداول به فناوری‌های مقاوم در برابر تهدیدات کوانتومی را ابتدا از سطح سیاست‌گذاری و پژوهش آغاز کرده و اکنون به مرحله اجرای پایلوت‌های فنی نیز رسیده است.

بر اساس اعلام مسئولان، امضای تفاهم‌نامه میان بانک مرکزی و معاونت علمی، تعریف مسیر مهاجرت شبکه بانکی، ایجاد آزمایشگاه‌های تخصصی، حمایت از پروژه‌های پژوهشی و راه‌اندازی شبکه پایلوت QKD، اجزای اصلی این مسیر را شکل می‌دهند. هدف نهایی این اقدامات، فراهم‌کردن زمینه برای استقرار تدریجی فناوری‌های پساکوانتومی و کوانتومی در زیرساخت‌های حساس کشور است.