طرح اتصال سهمیه سوخت به کارت بانکی با هدف کاهش وابستگی به کارت سوخت و ساده‌تر شدن فرایند سوخت‌گیری در دستور کار قرار گرفته است. در این مدل، کارت بانکی می‌تواند علاوه بر ابزار پرداخت، نقشی مشابه کارت سوخت فعلی برای دسترسی به سهمیه اختصاص‌یافته ایفا کند.

حذف یک کارت فیزیکی اضافه، کاهش هزینه‌های صدور و نگهداری کارت سوخت، تسهیل خدمات برای مردم و حرکت به سمت دولت دیجیتال از مهم‌ترین مزایای این طرح به شمار می‌رود. با این حال، اجرای چنین طرحی تنها یک تغییر در شیوه پرداخت نیست؛ بلکه به معنای اتصال دو شبکه بزرگ و حساس کشور است: شبکه بانکی و زیرساخت هوشمند سوخت.

همین موضوع باعث شده است کارشناسان امنیت سایبری نسبت به الزامات امنیتی این اتصال جدید توجه ویژه‌ای داشته باشند.

اتصال دو زیرساخت حیاتی؛ چرا امنیت سایبری اهمیت پیدا می‌کند؟

سامانه‌های بانکی و انرژی در دسته زیرساخت‌های حیاتی هر کشور قرار می‌گیرند. تجربه جهانی نشان داده است که مهاجمان سایبری معمولاً به دنبال هدف‌هایی هستند که اختلال در آن‌ها بتواند پیامدهای گسترده اجتماعی و اقتصادی ایجاد کند.

در شرایطی که کارت بانکی قرار است وارد فرایند سوخت‌گیری شود، اختلال در شبکه پرداخت یا سامانه‌های مرتبط با بانک‌ها می‌تواند به‌صورت مستقیم بر یکی از خدمات روزمره مردم اثر بگذارد.

به بیان ساده‌تر، در مدل فعلی، اختلال در شبکه بانکی تنها به معنای توقف سوخت‌گیری نیست؛ اما در صورت وابستگی کامل سامانه سوخت به شبکه بانکی، یک حمله سایبری یا اختلال گسترده بانکی می‌تواند دامنه اثرگذاری بیشتری پیدا کند.

حملات اخیر بانکی؛ زنگ هشدار برای زیرساخت‌های متصل

نگرانی درباره امنیت این اتصال در شرایطی مطرح می‌شود که زیرساخت بانکی ایران در ماه‌های اخیر چندین بار با حملات سایبری و اختلال مواجه شده است.

در یکی از این موارد، حمله سایبری به یک سامانه ارتباطی مشترک مورد استفاده چند بانک، باعث اختلال در خدمات کارت بانکی، خودپردازها و برخی خدمات الکترونیکی برای چند هفته متوالی شد. مقام‌های مسئول اعلام کردند اطلاعات مشتریان آسیب ندیده است، اما این حادثه نشان داد وابستگی چند مجموعه مالی به زیرساخت‌های مشترک می‌تواند دامنه اثرگذاری یک حمله را افزایش دهد.

از نگاه امنیت سایبری، این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرچه تعداد سرویس‌های متصل به یک زیرساخت افزایش پیدا کند، سطح حمله یا Attack Surface نیز بزرگ‌تر می‌شود.

مهم‌ترین ریسک‌های امنیتی اتصال کارت بانکی به سهمیه سوخت

ایجاد نقطه شکست مشترک: 

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، ایجاد یک نقطه شکست مشترک است. اگر ارتباط میان شبکه بانکی و سامانه سوخت از طریق یک زیرساخت مرکزی انجام شود، حمله به همان بخش می‌تواند چندین سرویس حیاتی را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد.

راهکارهایی مانند معماری چندلایه، تفکیک شبکه‌ها و ایجاد مسیرهای جایگزین ارتباطی می‌تواند این ریسک را کاهش دهد.

امنیت  APIها و ارتباط بین سامانه‌ها: 

اجرای چنین طرحی نیازمند تبادل دائمی اطلاعات میان بانک‌ها و سامانه سوخت است. این ارتباط احتمالاً از طریق APIها انجام خواهد شد؛ بنابراین امنیت این رابط‌ها اهمیت زیادی دارد.

ضعف در API می‌تواند زمینه حملاتی مانند جعل درخواست، دستکاری اطلاعات سهمیه، سوءاستفاده از اعتبار کاربران و دسترسی غیرمجاز به داده‌ها را فراهم کند.

حفاظت از داده‌های کاربران:
اتصال اطلاعات بانکی و مصرف سوخت، موضوع دیگری است که نیازمند سیاست‌های دقیق حریم خصوصی است.

اطلاعاتی مانند میزان مصرف، زمان سوخت‌گیری و اطلاعات پرداخت، داده‌های حساسی محسوب می‌شوند و باید مشخص باشد چه نهادی به این داده‌ها دسترسی دارد و چگونه از آن‌ها محافظت می‌شود.

تجربه کشورهای دیگر؛ آیا مدل مشابهی وجود دارد؟

اگرچه اتصال مستقیم سهمیه سوخت به کارت بانکی در جهان چندان رایج نیست، اما برخی کشورها مدل‌های نزدیک را برای پرداخت یارانه سوخت اجرا کرده‌اند.

یونان؛ یارانه سوخت روی کارت دیجیتال: یونان در قالب طرح  Fuel Pass، یارانه سوخت را از طریق یک کارت دیجیتال در اختیار شهروندان قرار داد. در این مدل، اعتبار اختصاص‌یافته روی کارت دیجیتال قرار می‌گرفت و تنها برای خرید سوخت یا برخی خدمات حمل‌ونقل قابل استفاده بود.

تفاوت اصلی این مدل با طرح ایران این است که یونان بیشتر روی پرداخت اعتبار یارانه‌ای تمرکز داشت، نه انتقال سهمیه سوخت به ابزار بانکی.

پرتغال؛ بازپرداخت یارانه پس از پرداخت با کارت بانکی: پرتغال نیز در برنامه AUTOvoucher  از کارت بانکی برای مدیریت حمایت سوختی استفاده کرد. در این طرح، شهروندان پس از ثبت‌نام و انجام خرید سوخت، مبلغ یارانه به حساب بانکی آن‌ها بازگردانده می‌شد.

این روش نیز نشان می‌دهد بسیاری از کشورها به جای ایجاد سهمیه روی کارت، از شبکه بانکی برای پرداخت یا بازپرداخت یارانه استفاده کرده‌اند.

حملات سایبری به زیرساخت های بنزین

بررسی نمونه‌های جهانی نشان می‌دهد که زیرساخت‌های سوخت و بنزین بارها هدف حملات سایبری قرار گرفته‌اند؛ حتی در کشورهایی که از نظر بلوغ امنیت سایبری جزو پیشرفته‌ترین‌ها هستند. این تجربه‌ها برای تحلیل طرح اتصال سهمیه سوخت ایران به کارت بانکی مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد هرچه زنجیره دیجیتال توزیع سوخت گسترده‌تر شود، اهمیت امنیت سایبری آن نیز بیشتر می‌شود.

آمریکا؛ حمله به Colonial Pipeline و توقف جریان سوخت: 

مهم‌ترین نمونه جهانی، حمله باج‌افزاری به شرکت Colonial Pipeline در آمریکا در سال ۲۰۲۱ است. این شرکت یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های انتقال سوخت آمریکا را اداره می‌کند و حدود ۵۵۰۰ مایل خط لوله برای انتقال بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما در اختیار دارد. حمله باج‌افزاری باعث شد شرکت برای جلوگیری از گسترش آسیب، فعالیت بخش‌هایی از شبکه را متوقف کند.

توقف موقت انتقال سوخت به بخش‌هایی از شرق آمریکا، ایجاد نگرانی درباره کمبود بنزین، هجوم مردم برای ذخیره سوخت، افزایش قیمت سوخت در برخی مناطق و اعلام وضعیت اضطراری در برخی ایالت‌ها از پیامدهای این حمله بود. نکته مهم این حمله این است که مهاجمان به تجهیزات فیزیکی خط لوله حمله نکردند؛ بلکه با نفوذ به بخش فناوری اطلاعات (IT) شرکت، عملیات را مختل کردند.

این حادثه نشان داد که یک حمله سایبری به لایه‌های مدیریتی و نرم‌افزاری می‌تواند اثر واقعی بر تأمین انرژی یک کشور داشته باشد.

ایران؛ حمله به سامانه هوشمند سوخت در سال ۱۴۰۰: 

در کشور ما نیز یکی از نمونه‌های شناخته‌شده حمله سایبری به زیرساخت سوخت، در مهر ۱۴۰۰ رخ داد. این حمله باعث اختلال گسترده در سامانه هوشمند سوخت کشور شد و هزاران جایگاه سوخت برای مدتی از مدار خارج شدند. کاربران هنگام استفاده از کارت سوخت با پیام خطا مواجه شدند و صف‌های طولانی در جایگاه‌ها شکل گرفت.

در این حمله، سامانه پرداخت یارانه‌ای سوخت مختل شد، امکان استفاده از سهمیه بنزین در بسیاری از جایگاه‌ها از بین رفت و برخی تابلوهای دیجیتال نیز پیام‌های غیرعادی نمایش دادند. این نمونه برای بحث فعلی ایران بسیار مهم است، زیرا نشان داد سامانه‌ای که پرداخت، سهمیه‌بندی و توزیع سوخت را به شکل دیجیتال مدیریت می‌کند، یک هدف جذاب برای حملات سایبری است.

مکزیک؛ حمله سایبری به شرکت نفتی  Pemex: شرکت ملی نفت مکزیک (Pemex) در سال ۲۰۱۹ هدف یک حمله باج‌افزاری قرار گرفت. این حمله باعث اختلال در سیستم‌های رایانه‌ای شرکت شد و مهاجمان درخواست باج کردند. اگرچه تولید نفت به شکل کامل متوقف نشد، اما این حادثه نشان داد شرکت‌های بزرگ انرژی، حتی در بخش‌های غیرمستقیم، اهداف جذابی برای مهاجمان هستند.

افزایش تاب‌آوری سایبری؛ پیش‌نیاز اجرای طرح اتصال کارت سوخت به کارت بانکی

اتصال سهمیه سوخت به کارت بانکی می‌تواند یکی از گام‌های مهم در مسیر دولت دیجیتال و مدیریت هوشمند یارانه انرژی باشد؛ اما موفقیت آن تنها به اجرای فنی وابسته نیست. تجربه حملات اخیر به زیرساخت‌های بانکی ایران نشان داده است که تاب‌آوری سایبری باید پیش از گسترش اتصال میان سامانه‌های حیاتی مورد توجه قرار گیرد.

ایران در حال حرکت به سمت مدلی است که نمونه‌های نزدیک آن در جهان وجود دارد، اما ترکیب «سهمیه سوخت + کارت بانکی + زیرساخت ملی پرداخت» نیازمند سطح بالایی از طراحی امنیتی است؛ زیرا اختلال در هر بخش از این زنجیره می‌تواند به‌صورت مستقیم بر زندگی روزمره میلیون‌ها کاربر اثر بگذارد.