ضرورت دسترسی به داده‌های قابل اتکا

مریم نجفی، دبیر انجمن تجارت الکترونیک، در مراسم رونمایی از «گزارش تجارت الکترونیک ایران» با اشاره به نبود داده‌های منسجم درباره این بازار گفت: یکی از وظایف انجمن‌ها، کمک به شناخت بهتر صنعت و فراهم کردن زمینه مشارکت آن در تصمیم‌سازی و تنظیم‌گری است.

او افزود: به همین دلیل، تهیه و انتشار گزارش‌های تخصصی در دستور کار انجمن قرار گرفته و گزارش تجارت الکترونیک نیز با هدف ارائه تصویری شفاف‌تر از وضعیت این بازار تهیه شده است.

نجفی تأکید کرد این گزارش قرار نیست اقدامی مقطعی باشد و انجمن قصد دارد آن را به‌صورت سالانه منتشر کند تا داده‌ها و روش‌های تحلیل در هر دوره دقیق‌تر شود.

به گفته او، هدف انجمن تولید گزارش نیست، بلکه ایجاد شناختی است که به کسب‌وکارها برای تصمیم‌گیری، به سرمایه‌گذاران برای درک بازار، به سیاست‌گذاران برای تنظیم‌گری و به انجمن برای مطالبه‌گری کمک کند.

برآورد بازار خرده‌فروشی

فرشاد فاطمیان، مشاور انجمن تجارت الکترونیک در تهیه گزارش تجارت الکترونیک، بیان کرد: این پروژه با هدف ارائه برآوردی منصفانه و مبتنی بر داده از اندازه بازار تجارت الکترونیک انجام شده است. در این بررسی، بازار خرده‌فروشی در ۱۴ گروه کالایی، با استفاده از داده‌های مرکز آمار، اطلاعات پلتفرم‌ها و منابع بین‌المللی، ارزیابی شده است.

فاطمیان با اشاره به دشواری محاسبه اندازه بازار در برخی حوزه‌ها، از جمله طلا و کالاهای مرتبط با حیوانات خانگی، گفت: برآوردها نشان می‌دهد اندازه کل بازار خرده‌فروشی در این ۱۴ گروه کالایی، با احتساب خانوارها، شرکت‌ها و دولت، در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۸۰۰ همت بوده است.

او با استناد به داده‌های پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی گفت سهم خرده‌فروشی آنلاین از کل بازار از ۱.۷ درصد به ۴.۸ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. به گفته فاطمیان، اگرچه همه‌گیری کرونا این روند را تحت تأثیر قرار داد، بازار پس از سال ۱۴۰۱ دوباره مسیر رشد را در پیش گرفت.

فاطمیان با اشاره به فاصله سهم تجارت الکترونیک ایران با برخی بازارهای جهانی عنوان کرد: با توجه به ظرفیت رشد این بازار، رقابت آینده کسب‌وکارها بیش از آنکه بر گرفتن سهم از یکدیگر متمرکز باشد، می‌تواند بر بزرگ‌تر کردن بازار، جذب مشتریان جدید و ارائه خدمات و کالاهای تازه استوار شود.

برآورد بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی

محمدمهدی جعفریان، مدیرعامل بانا، گفت به دلیل نبود داده‌های رسمی و قابل‌اتکا درباره فروشگاه‌های فعال در شبکه‌های اجتماعی، برآورد اندازه این بازار در سه مرحله شناسایی فروشگاه‌ها، نمونه‌گیری و پیمایش و در نهایت مدل‌سازی انجام شده است.

او افزود: در این پروژه حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه شناسایی و بر اساس نمونه‌گیری و بررسی شاخص‌هایی مانند تعداد کامنت‌ها و میزان فروش، اندازه بازار برآورد شد.

جعفریان با اشاره به نتایج این بررسی اظهار کرد: اندازه بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۷ همت برآورد شده است. این رقم به قیمت‌های جاری محاسبه شده و اثر تورم از آن حذف نشده است.

به گفته او، پس از اتفاقات سال ۱۴۰۱، روند رشد فروشگاه‌های اینستاگرامی کاهش یافت و در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ این بازار به‌تدریج به ثبات بیشتری رسید.

مدیرعامل بانا با اشاره به تمرکز فروش در این بازار بیان کرد: حدود ۲۰ درصد فروش بازار در اختیار فروشگاه‌های بزرگ‌تر است و یک درصد برتر فروشگاه‌ها نیز حدود ۱۴ درصد از فروش را به خود اختصاص داده‌اند.

او ادامه داد: بخش قابل‌توجهی از فروشگاه‌های اینستاگرامی در تهران متمرکز هستند و حدود ۳۱ درصد از این فروشگاه‌ها در تهران فعالیت می‌کنند.

جعفریان پوشاک را یکی از بخش‌های قابل‌توجه این بازار عنوان کرد و گفت: فروش این گروه در سال‌های مورد بررسی، رشد قابل‌توجهی داشته و در برخی برآوردها رشد آن به حدود ۱۰ برابر رسیده است.

رشد ۳۴ درصدی؛ اما بازار همچنان کم‌عمق

سعید محمدی، رئیس هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک، در پنل نخست رونمایی از گزارش تجارت الکترونیک ایران با اشاره به رشد سالانه ۳۴ درصدی این بازار بیان کرد: این میزان رشد در مقایسه با بسیاری از صنایع، قابل‌توجه است، اما تجارت الکترونیک ایران همچنان بازاری کم‌عمق محسوب می‌شود.

او افزود: تعداد کاربران تجارت الکترونیک در ایران قابل‌توجه است و مجموع کاربران پلتفرم‌ها به حدود ۵۰ میلیون نفر می‌رسد، اما تعداد خریدهای هر کاربر و میزان استفاده از پلتفرم‌ها همچنان پایین است.

محمدی با اشاره به تجربه کشورهایی مانند قزاقستان عنوان کرد: در برخی کشورهای منطقه، تجارت الکترونیک با سرمایه‌گذاری گسترده پلتفرم‌های بزرگ توسعه پیدا کرده است، اما چنین سطحی از سرمایه‌گذاری در ایران اتفاق نیفتاده است.

به گفته او، یکی از دلایل اصلی کوچک ماندن بازار تجارت الکترونیک ایران، کمبود سرمایه‌گذاری برای توسعه پلتفرم‌ها و گسترش بازار است.

رئیس هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک کاهش قدرت خرید خانوارها را یکی دیگر از چالش‌های این بازار دانست و گفت: فشار هزینه‌ای بر خانوارها در سال‌های اخیر افزایش یافته و این موضوع به‌ویژه بازار کالاهای استاندارد مانند لوازم خانگی، موبایل و لوازم مصرفی را کوچک‌تر کرده است.

آغاز موج دوم تجارت الکترونیک

مسعود شاهمرادی، نایب‌رئیس کمیسیون ریتیل‌تک، با اشاره به رشد قابل‌توجه تجارت الکترونیک در سال‌های گذشته اظهار کرد: ایران اکنون در آستانه موج دوم تجارت الکترونیک قرار دارد؛ موجی که در صورت برنامه‌ریزی می‌تواند فرصت بزرگی برای این بازار ایجاد کند.

شاهمرادی با اشاره به تفاوت ساختار بازار ایران با کشورهایی مانند چین و قزاقستان گفت: تعداد بالای خرده‌فروشان و تولیدکنندگان کوچک، یکی از ویژگی‌های بازار ایران است و همین موضوع باعث می‌شود پلتفرم‌ها نقش پیچیده‌تری در ایجاد اعتماد و ارتباط میان مشتری و فروشنده داشته باشند.

او افزود: افزایش تعداد خرید مشتریان و سهم تجارت الکترونیک از هزینه خانوار، به ارتقای تجربه مشتری وابسته است و پلتفرم‌ها می‌توانند در این زمینه نقش کلیدی ایفا کنند.

نایب‌رئیس کمیسیون ریتیل‌تک تأکید کرد: نقش ورتیکال‌ها ایجاد یک فروشگاه تخصصی نیست، بلکه باید به تعمیق تجربه و رابطه با مشتری کمک کنند. اگر این تجربه عمیق‌تر شود، تجارت الکترونیک نیز می‌تواند با سرعت بیشتری رشد کند.

ظرفیت رشد سهم تجارت الکترونیک

امین سمیعی، مدیرعامل اسنپ‌شاپ، با اشاره به ظرفیت رشد تجارت الکترونیک اظهار کرد: سهم فعلی این بازار هنوز فاصله زیادی با ظرفیت واقعی آن دارد و می‌توان انتظار داشت این سهم در سال‌های آینده به حدود ۶ تا ۷ درصد و حتی ۹ درصد برسد.

سمیعی یکی از عوامل مهم رشد تجارت الکترونیک را توسعه زیرساخت‌ها دانست و بیان کرد: میزان نفوذ تجارت الکترونیک در تهران با سایر مناطق کشور تفاوت قابل‌توجهی دارد و این تفاوت تا حدی به ساختار جمعیتی و توزیع درآمد در کشور مربوط می‌شود.

او تأکید کرد توسعه تجارت الکترونیک در خارج از تهران نیازمند سرمایه‌گذاری جدی در زیرساخت و ایجاد ظرفیت‌های جدید است و توسعه این بازار در سایر مناطق کشور همچنان فرصت قابل‌توجهی برای سرمایه‌گذاری و توسعه به شمار می‌رود.

اقتصاد سایه؛ یکی از عوامل رشد فروش آنلاین

حسین حیدر، مدیرعامل تکنو گروپ، در پنل دوم گزارش تجارت الکترونیک بیان کرد: سهم بالای بخش غیررسمی در برخی گروه‌های کالایی، تا حد زیادی به مشکلات عرضه و وجود اقتصاد سایه در این بازارها مربوط است.

او افزود: بخشی از رشد فروش آنلاین خارج از پلتفرم‌های رسمی، به محدودیت‌های موجود در فضای رسمی و همچنین ارتباط ساده‌تر و صمیمی‌تر میان فروشنده و مشتری در شبکه‌های اجتماعی بازمی‌گردد.

حیدر تأکید کرد ترکیب این ارتباط مستقیم با مزیت‌های فضای رسمی، مانند اعتماد و سازوکارهای مشخص‌تر، می‌تواند به توسعه تجارت الکترونیک کمک کند.

رقابت نابرابر میان بازار رسمی و غیررسمی

مسعود طباطبایی، مدیرعامل دیجی‌کالا و رئیس کمیسیون ریتیل‌تک، با اشاره به سهم بالای بازار غیررسمی در تجارت الکترونیک بیان کرد: کسب‌وکارهای رسمی در حوزه‌هایی مانند کالاهای بهداشتی و لوازم خانگی، علاوه بر محدودیت‌های قانونی، با هزینه‌هایی مانند مالیات و الزامات تجاری مواجه‌اند که امکان رقابت برابر با بخش غیررسمی را کاهش می‌دهد.

طباطبایی با اشاره به برآوردهای گزارش درباره بازار غیررسمی عنوان کرد: حجم فروش این بخش حدود یک میلیارد دلار برآورد شده است. به گفته او، بسیاری از فعالان این بخش کسب‌وکارهای قابل‌توجهی دارند، اما قواعد تجارت الکترونیک را رعایت نمی‌کنند.

او تأکید کرد: اگر ظرفیت بازار رسمی و غیررسمی در کنار یکدیگر و با ایجاد اعتماد و قواعد برابر توسعه پیدا کند، اندازه بازار تجارت الکترونیک می‌تواند به شکل قابل‌توجهی افزایش یابد.

ظرفیت بالای فروشگاه‌های اینستاگرامی برای ورود به وب

علی بابایی، مدیرعامل ترب، با اشاره به وضعیت فروشگاه‌های فعال در اینستاگرام گفت: بخش قابل‌توجهی از این فروشگاه‌ها هنوز وب‌سایت مستقل ندارند، در حالی که حدود ۲۴ تا ۲۵ درصد از آن‌ها دارای سایت هستند.

بابایی افزود: یکی از ظرفیت‌های رشد تجارت الکترونیک، انتقال فعالیت فروشگاه‌های اینستاگرامی به فضای رسمی و راه‌اندازی وب‌سایت مستقل است، اما هزینه و پیچیدگی راه‌اندازی سایت همچنان یکی از موانع این مسیر محسوب می‌شود.

او تأکید کرد پلتفرم‌های فروشگاهی باید فرایند ایجاد فروشگاه اینترنتی را ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر کنند تا فروشگاه‌های بیشتری بتوانند از شبکه‌های اجتماعی به فضای رسمی تجارت الکترونیک وارد شوند.

اتصال فروشگاه‌ها به پلتفرم‌ها

متین ارشادی، مدیر بازاریابی تپسی‌شاپ، بیان کرد: اتصال فروشگاه‌های اینستاگرامی به پلتفرم‌های رسمی می‌تواند به این کسب‌وکارها امکان استفاده از خدمات و زیرساخت‌های حرفه‌ای‌تر را بدهد و به توسعه فعالیت آن‌ها کمک کند.

او افزود: این اتصال می‌تواند تنوع کالاها را افزایش دهد و در عین حال، محتوای تولیدشده در اینستاگرام را به‌عنوان ابزاری برای کشف کالا و جذب مشتری به پلتفرم‌های فروش منتقل کند.

ارشادی همچنین تأکید کرد با رسمی‌تر شدن این ارتباط، شفافیت بازار افزایش می‌یابد و نهادهای ناظر نیز می‌توانند در حوزه حمایت از مصرف‌کننده و سیاست‌گذاری، تصویر دقیق‌تری از قیمت‌ها و عملکرد فروشندگان داشته باشند.