وام ۱۰۰ میلیونی یا تله اطلاعاتی؟ وقتی کانال تلگرامی وام، مدارک هویتی میخواهد
کلاهبرداری با وعده وام فوری در تلگرام؛ بررسی شگردهای اعتمادسازی، سرقت اطلاعات هویتی و مالی و ترفندهایی که متقاضیان وام را هدف قرار میدهند.
تلگرام را باز میکنم و میبینم عضو کانالی با عنوان «وام ۱۰۰ میلیون یکروزه» شدهام. اولین چیزی که توجهم را جلب میکند این است که عضویت من در کانال به دست یکی از دوستان قدیمیام انجام شده و بنابراین در نگاه اول، ماجرا چندان مشکوک به نظر نمیرسد.
نگاهی به محتوای کانال میاندازم. تبلیغها از وامهایی میگویند که بدون ضامن، چک و سپرده پرداخت میشوند و وعده داده شده که تسهیلات طی چند روز به دست متقاضی میرسد. حتی نام یک نئوبانک هم در تبلیغات دیده میشود؛ مجموعهای که به ارائه خدمات بانکی دیجیتال و پرداخت تسهیلات سریع و بدون ضامن سنتی شناخته شده است.
از سر کنجکاوی پیام میدهم تا ببینم شرایط دریافت این وامها چیست.
خانمی که خود را «مدیر وام» معرفی میکند، فقط یک سؤال میپرسد: «مبلغ وام درخواستی شما چقدر است؟»
یک مبلغ را اعلام میکنم.
چند لحظه بعد، پیامی آماده برایم ارسال میشود؛ تعداد اقساط، مبلغ هر قسط، میزان سود و در نهایت مبلغ کل بازپرداخت وام. در انتهای پیام هم نوشته شده که هزینه ثبتنام فقط یک میلیون تومان است.
.
پیشنهاد، دستکم روی کاغذ، وسوسهکننده است؛ وامی با مبلغ قابلتوجه، بدون ضامن و سپرده و با فرآیندی که ظاهراً بسیار ساده است.
اما برای ادامه کار، مدارک بیشتری لازم است.
عکس تمام صفحات شناسنامه، تصویر پشت و روی کارت ملی، آدرس دقیق محل سکونت و شماره شبا؛ فرقی هم نمیکند حساب مربوط به کدام بانک باشد.
در همان کانال، ویدئوها و پیامهای متعددی از «رضایت مشتریان» وجود دارد؛ افرادی که میگویند از همین مجموعه وام گرفتهاند و تجربه موفقی داشتهاند.
در بخشی دیگر نیز تأکید شده است: «برای دریافت وام باید مدارک کامل و پیشپرداخت واریز کنید تا وام را دریافت کنید.»
حتی تصاویری از پروانه عضویت در «انجمن فعالان حوزه فضای مجازی» در کانال منتشر شده؛ تصاویری که قرار است به مخاطب نشان دهد با یک مجموعه رسمی و معتبر طرف است.
اما ماجرا زمانی عجیبتر میشود که بعد از ارتباط من با مدیر وام، تعداد زیادی حساب کاربری دیگر به من پیام میدهند.
«ببین، به من وام دادن! تو هم عضو شو.»
یکی دیگر میگوید: «سقف کارتبهکارتم پر شده، برام بزن، برات شبا به شبا میکنم.»
شاید در ظاهر، همه چیز شبیه یک شبکه از مشتریان واقعی باشد که از خدمات این مجموعه رضایت دارند، اما اگر از زاویه امنیت سایبری به ماجرا نگاه کنیم، سؤال دیگری مطرح میشود: «آیا این پیامها و رضایتها واقعاً مستقل از یکدیگرند یا بخشی از یک سناریوی اعتمادسازی برای متقاعد کردن متقاضی؟»
وقتی وام، فقط یک وعده مالی نیست
همین تجربه ساده، بهانهای شد تا ماجرای «وام فوری» در شبکههای اجتماعی را نهتنها از زاویه کلاهبرداری مالی، بلکه از منظر امنیت سایبری بررسی کنم.
در این سناریو، پول تنها چیزی نیست که ممکن است هدف قرار گرفته باشد. پیش از آنکه حتی یک ریال وام پرداخت شود، متقاضی تشویق میشود مجموعهای از اطلاعات هویتی و مالی خود را در اختیار فرد یا مجموعهای قرار دهد که هنوز مشخص نیست دقیقاً چه هویتی دارد، چه مجوزی برای فعالیت دارد و اطلاعات دریافتشده را کجا و برای چه منظوری نگهداری میکند.
تصویر تمام صفحات شناسنامه، پشت و روی کارت ملی، نشانی دقیق محل سکونت و شماره شبا، وقتی کنار یکدیگر قرار میگیرند، مجموعهای قابلتوجه از دادههای هویتی و مالی یک فرد را تشکیل میدهند.
به همین دلیل، حتی اگر فرض کنیم فرد متقاضی در نهایت تنها یک میلیون تومان هزینه ثبتنام از دست بدهد، ماجرا به همینجا ختم نمیشود. دادههای هویتی میتوانند در سناریوهای دیگری مانند جعل هویت، کلاهبرداریهای بعدی یا مهندسی اجتماعی مورد استفاده قرار بگیرند.
مهندسی اجتماعی؛ از «وام فوری» تا اعتماد مصنوعی
یکی از نکات قابلتوجه در این ماجرا، نحوه ایجاد اعتماد است.
کاربر ابتدا با وعدهای بسیار جذاب روبهرو میشود: وام با مبلغ بالا، بدون ضامن، بدون چک و بدون سپرده.
بعد، اطلاعات مربوط به اقساط و سود وام به شکلی منظم و آماده ارسال میشود؛ فرآیندی که میتواند این تصور را ایجاد کند که پشت ماجرا یک سیستم مشخص و حرفهای وجود دارد.
در مرحله بعد، مدارک هویتی درخواست میشود. همزمان کانال با ویدئوهای رضایت مشتری، اسکرینشاتها و حتی تصاویری از مدارک و مجوزهای ظاهراً رسمی، تلاش میکند اعتبار خود را اثبات کند.
و سپس مرحلهای که شاید از همه جالبتر باشد: ورود «مشتریهای قبلی».
چند حساب مختلف به متقاضی پیام میدهند و از دریافت وام میگویند. یکی اسکرینشات میفرستد، دیگری تجربهاش را تعریف میکند و فرد دیگری حتی پیشنهاد انتقال وجه میدهد.
در ادبیات امنیت سایبری، چنین استفادهای از تأیید دیگران برای کاهش تردید قربانی، میتواند در چارچوب «مهندسی اجتماعی» و ایجاد Social Proof یا «اثبات اجتماعی» تحلیل شود؛ یعنی فرد وقتی میبیند دیگران در ظاهر همین مسیر را طی کردهاند، احتمال بیشتری دارد رفتار مشابهی انجام دهد.
البته از روی این شواهد بهتنهایی نمیتوان گفت حسابهایی که به متقاضی پیام میدهند جعلی یا وابسته به گردانندگان کانال هستند. اما همین الگو، ارزش بررسی دارد؛ بهخصوص اگر تعداد زیادی حساب ناشناس تقریباً بلافاصله پس از شروع گفتوگو وارد عمل شوند.
خطر اصلی کجاست؟
خطر امنیتی زمانی جدیتر میشود که این فرآیند در مراحل بعدی به درخواست اطلاعات حساستر برسد.
برای مثال، اگر از متقاضی خواسته شود کد پیامکی، رمز یکبارمصرف، CVV2 یا اطلاعات ورود به همراهبانک خود را اعلام کند، دیگر با یک درخواست ساده برای احراز هویت مواجه نیستیم.
همچنین اگر کاربر برای تکمیل فرآیند دریافت وام به یک لینک ناشناس هدایت یا به نصب یک اپلیکیشن خارج از فروشگاههای رسمی ترغیب شود، سناریو میتواند وارد مرحله فیشینگ، سرقت اطلاعات یا حتی نصب بدافزار شود.
پلیس فتا نیز بارها درباره همین مرحله هشدار داده است و تأکید کرده که کدهای تأیید و رمزهای یکبارمصرف نباید در اختیار دیگران قرار گیرد.
بنابراین، ممکن است «وام» در چنین سناریویی تنها نقطه ورود باشد؛ نقطهای که با سوءاستفاده از نیاز مالی افراد، آنها را به ارائه اطلاعاتی ترغیب میکند که در شرایط عادی حاضر نیستند در اختیار یک فرد ناشناس قرار دهند.
این اولین بار نیست
بررسی هشدارها و پروندههای منتشرشده نشان میدهد تبلیغ وام فوری و بدون ضامن در شبکههای اجتماعی، پدیده تازهای نیست.
در تیرماه ۱۴۰۴، پلیس فتا با ارسال پیامک به شهروندان درباره تبلیغات «وام فوری بدون ضامن»، «وام با سود پایین» و «پرداخت آنی وام» هشدار داد و اعلام کرد این تبلیغات میتواند دام افراد کلاهبردار باشد. پلیس فتا همچنین از افزایش پروندههای کلاهبرداری با این شگرد خبر داده بود.
در خرداد ۱۴۰۴ نیز رئیس پلیس فتا گیلان درباره تبلیغات وام فوری، بدون ضامن و کمبهره در شبکههای اجتماعی و کانالهای تلگرامی هشدار داد. به گفته او، سودجویان با دریافت اطلاعات هویتی، شماره حساب و مبالغی تحت عنوان هزینه تشکیل پرونده، کارمزد یا مالیات اقدام به کلاهبرداری میکنند. در برخی موارد نیز از نصب اپلیکیشن آلوده یا درخواست ویدئوی رضایت برای سرقت اطلاعات شخصی و مالی استفاده شده است.
در آذرماه ۱۴۰۴، یک پرونده بهطور مستقیم به تلگرام مربوط بود. رئیس پلیس فتا کرمانشاه از شناسایی و دستگیری فردی خبر داد که با ایجاد کانالها و آگهیهای جعلی در تلگرام و سایت دیوار، با وعده وام فوری بدون ضامن از شهروندان کلاهبرداری کرده بود. در این پرونده، قربانیان پس از مشاهده تبلیغات وام با فردی مواجه شده بودند که با هویت جعلی خود را معرفی و برای ثبتنام و انجام مراحل اداری وام از آنها پول دریافت میکرد.
در اردیبهشت ۱۴۰۵، رئیس پلیس فتا بوشهر درباره افزایش کلاهبرداری با فروش وام فوری و خانگی هشدار داد. در این پروندهها تبلیغاتی با عناوینی مانند «وام فوری بدون ضامن»، «وام خانگی با کمترین مدارک» و «پرداخت تسهیلات در کمتر از ۲۴ ساعت» منتشر میشود و پس از جلب اعتماد قربانی، مبالغی تحت عنوان تشکیل پرونده، کارمزد، بیمه یا پیشپرداخت دریافت میشود. پلیس همچنین اعلام کرد در برخی موارد، اطلاعات هویتی و بانکی افراد مورد سوءاستفاده قرار گرفته است.
در تیرماه امسال نیز پلیس فتا دوباره با انتشار هشدار «وام فوری بدون ضامن؛ تله کلاهبرداران سایبری» تأکید کرد که مجرمان با آگهیهای وسوسهکننده، افراد را به دریافت وام فوری ترغیب و سپس با عناوینی مانند کارمزد، تشکیل پرونده، بیمه یا ضمانت درخواست واریز وجه میکنند.
حتی در مردادماه ۱۴۰۵، یک پرونده دیگر با همین شگرد به پلیس فتا خراسان شمالی رسید؛ در این پرونده، فرد قربانی در چند مرحله ۵۷۴ میلیون و ۶۰۰ هزار ریال تحت عناوینی مانند کارمزد، تشکیل پرونده، ضمانت و هزینههای اداری پرداخت کرده بود. پلیس اعلام کرد این مبلغ بهطور کامل به مالباخته بازگردانده شده است.
از کلاهبرداری مالی تا سرقت داده
وجه مشترک این پروندهها، وعدهای است که برای بسیاری از افراد جذاب به نظر میرسد: پول سریع، با مدارک کم و بدون دردسرهای معمول دریافت وام.
اما در فضای سایبری، همین وعده میتواند نقطه آغاز یک زنجیره مهندسی اجتماعی باشد؛ زنجیرهای که در آن ابتدا اعتماد ساخته میشود، سپس اطلاعات جمعآوری و در نهایت، در صورت موفقیت مهاجم، پول یا حساب کاربر هدف قرار میگیرد.
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که «آیا وام پرداخت میشود؟»؛ بلکه باید پرسید این مجموعه چه کسی است، مجوزش را چه نهادی صادر کرده، چرا مدارک هویتی را پیش از پرداخت تسهیلات دریافت میکند، این دادهها کجا نگهداری میشوند و چه کسی به آنها دسترسی دارد؟
و شاید مهمتر از همه اینکه، وقتی چند حساب ناشناس همزمان برای متقاعد کردن یک متقاضی وارد گفتوگو میشوند، آیا با مشتریان واقعی مواجهیم یا بخشی از یک سناریوی طراحیشده برای از بین بردن تردید قربانی؟
در نهایت، یک وام ۱۰۰ میلیون تومانی ممکن است برای متقاضی یک فرصت مالی باشد؛ اما اگر طرف مقابل ناشناس باشد، همان وام میتواند بهانهای برای دریافت چیزی باارزشتر از یک میلیون تومان هزینه ثبتنام باشد: هویت دیجیتال و دادههای شخصی فرد.
به همین دلیل، پیش از ارسال تصویر کارت ملی، شناسنامه، اطلاعات بانکی یا پرداخت هرگونه «پیشپرداخت»، باید اعتبار ارائهدهنده تسهیلات از مسیر رسمی بانک یا مؤسسه مالی مربوطه بررسی شود؛ چراکه در فضای سایبری، گاهی اولین چیزی که کلاهبردار از قربانی میخواهد پول نیست، بلکه اعتماد اوست.
