نسل جدید کارت ملی هوشمند ایران؛ بلاکچین و هوش مصنوعی چگونه استفاده می‌شوند؟

نسل جدید کارت ملی هوشمند ایران قرار است تا بهار ۱۴۰۶ وارد چرخه توزیع شود؛ کارتی که طبق توضیحات محمد جمالو، رئیس سازمان ثبت احوال کشور، قرار است با تکیه بر فناوری‌های جدید، فرایند احراز هویت را ایمن‌تر و سریع‌تر کند.

جمالو، استفاده از فناوری‌هایی مانند «هوش مصنوعی» و «بلاکچین» در نسل جدید کارت‌های ملی را بخشی از مسیر ارتقای امنیت و هوشمندی این کارت‌ها خواند و اعلام کرد که صدور و تحویل کارت‌های جدید، در صورت فراهم شدن کامل زیرساخت‌ها، کمتر از ۲۰ روز کاری زمان خواهد برد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره این پروژه، کارت جدید قرار است به جای تراشه فیزیکی، از QR Code مبتنی بر سازوکارهای رمزنگاری استفاده کند و احراز هویت نیز به شکل برخط و با استفاده از روش‌هایی مانند رمز یک‌بارمصرف و فناوری‌های نوین انجام شود. در چنین معماری‌ای، یک پرسش مهم مطرح می‌شود: بلاکچین و هوش مصنوعی دقیقاً در کدام بخش از زیرساخت هویت ایران به کار گرفته خواهند شد؟

پاسخ این پرسش اهمیت زیادی دارد؛ چرا که در نمونه‌های بین‌المللی، معمولاً بلاکچین یا هوش مصنوعی داخل خود کارت قرار نگرفته‌اند، بلکه در لایه‌های احراز هویت، صدور و اعتبارسنجی مدارک دیجیتال و مدیریت هویت به کار گرفته شده‌اند.

کره جنوبی؛ هویت دیجیتال مبتنی بر بلاکچین

کره جنوبی یکی از نمونه‌های مهم استفاده از بلاکچین در زیرساخت هویت دیجیتال است. این کشور از سال‌های گذشته توسعه هویت دیجیتال مبتنی بر فناوری «شناسه غیرمتمرکز» یا DID را دنبال کرده و کارت‌های هویتی دیجیتال را به‌عنوان مکمل کارت فیزیکی توسعه داده است.

در این مدل، هویت فرد می‌تواند روی تلفن همراه ذخیره و برای دریافت خدمات مختلف مورد استفاده قرار گیرد. یکی از نخستین نمونه‌های عملی این طرح، گواهینامه رانندگی دیجیتال بود که از فناوری بلاکچین در زیرساخت خود استفاده می‌کرد و به‌عنوان یک شناسه دیجیتال در طیف گسترده‌ای از خدمات قابل استفاده بود.

کره جنوبی در ادامه، کارت اقامت دیجیتال را نیز به‌صورت گسترده عرضه کرد. این کارت به شهروندان اجازه می‌دهد نسخه دیجیتال کارت شناسایی خود را روی گوشی هوشمند داشته باشند. دولت کره جنوبی از این طرح به‌عنوان بخشی از حرکت این کشور به سمت هویت دیجیتال یاد کرده است.

اهمیت تجربه کره جنوبی برای ایران در این است که بلاکچین در اینجا بیشتر به‌عنوان بخشی از معماری اعتماد و اعتبارسنجی هویت مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ به عبارت دیگر، به این معنا نیست که «بلاکچین» به شکل رایج آن داخل کارت فیزیکی قرار گرفته باشد.

برزیل؛ بلاکچین در زیرساخت کارت هویت ملی

برزیل نیز یکی از کشورهایی است که استفاده از بلاکچین را در پروژه کارت هویت ملی خود دنبال کرده است. این کشور از سال ۲۰۲۳ صدور «کارت هویت ملی» یا CIN را آغاز کرد و در کنار نسخه فیزیکی، توسعه زیرساخت دیجیتال این کارت را نیز در دستور کار قرار داد.

در این پروژه، فناوری بلاکچین برای پشتیبانی از هویت دیجیتال و افزایش امنیت و قابلیت اعتماد فرایند شناسایی به کار گرفته شده است. هدف اصلی استفاده از این فناوری، ایجاد زیرساختی مقاوم‌تر در برابر جعل و دستکاری و فراهم کردن امکان اعتبارسنجی مطمئن‌تر اطلاعات هویتی است.

تجربه برزیل از این جهت برای ایران قابل توجه است که بلاکچین در این کشور نیز در ارتباط با پروژه‌ای قرار گرفته که هدف آن ایجاد نسل جدیدی از هویت ملی و دیجیتال است.

بوتان؛ هویت ملی روی اتریوم

بوتان یکی از متفاوت‌ترین نمونه‌ها را ارائه کرده است. این کشور در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد زیرساخت هویت دیجیتال ملی خود را به بلاکچین اتریوم متصل می‌کند.

پلتفرم National Digital Identity یا NDI بوتان با هدف ایجاد نوعی هویت دیجیتال خودمختار توسعه یافته است؛ به این معنا که شهروند بتواند کنترل بیشتری بر اطلاعات و مدارک دیجیتال خود داشته باشد. طبق اعلام دولت بوتان، این پلتفرم با بلاکچین اتریوم یکپارچه شده و امکان اعتبارسنجی دیجیتال برخی ویژگی‌های هویتی، مانند سن، تابعیت یا وضعیت اقامت را فراهم می‌کند.

در این مدل، بلاکچین قرار نیست جایگزین کارت شناسایی به معنای سنتی آن شود؛ بلکه به‌عنوان بخشی از زیرساخت اعتماد برای صدور و اعتبارسنجی هویت دیجیتال عمل می‌کند. استفاده از یک بلاکچین عمومی مانند اتریوم نیز این پروژه را از بسیاری از نمونه‌های مبتنی بر شبکه‌های خصوصی یا دولتی متمایز می‌کند.

بلاکچین چه چیزی به امنیت کارت هویتی اضافه می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های بلاکچین در سیستم‌های هویت دیجیتال، دشوارتر کردن دستکاری سوابق ثبت‌شده است. در یک معماری مناسب، می‌توان از دفترکل توزیع‌شده برای ثبت رویدادها، اعتبارسنجی مدارک یا نگهداری داده‌های مرجع استفاده کرد؛ به‌گونه‌ای که تغییر یک سابقه بدون ایجاد ناسازگاری در شبکه امکان‌پذیر نباشد.

این ویژگی می‌تواند جعل یا تغییر غیرمجاز برخی مدارک دیجیتال را دشوارتر کند. همچنین اگر معماری سیستم به‌درستی طراحی شده باشد، می‌توان وابستگی به یک پایگاه داده متمرکز را کاهش داد و امکان اعتبارسنجی اطلاعات را میان چند نهاد فراهم کرد.

از سوی دیگر، هویت دیجیتال مبتنی بر بلاکچین می‌تواند امکان استفاده از مدل‌های «هویت خودمختار» را فراهم کند؛ مدلی که در آن فرد کنترل بیشتری بر نحوه ارائه اطلاعات هویتی خود دارد.

بلاکچین به معنای امنیت بیشتر نیست

استفاده از بلاکچین در سیستم هویت دیجیتال بدون ریسک نیست. مهم‌ترین مسئله، حریم خصوصی است. ثبت اطلاعات هویتی یا حتی داده‌های قابل‌ارتباط با هویت افراد روی یک دفترکل، به‌خصوص اگر شبکه عمومی باشد، می‌تواند در صورت طراحی نامناسب پیامدهای جدی برای حریم خصوصی داشته باشد.

در یک سیستم هویت دیجیتال استاندارد، قرار نیست اطلاعات خامی مانند نام، نشانی یا سایر داده‌های حساس افراد به‌صورت مستقیم روی بلاکچین عمومی قرار گیرد. یکی از رویکردهای رایج، نگهداری اطلاعات اصلی خارج از زنجیره و استفاده از هش، شناسه‌های رمزنگاری‌شده یا اثبات‌های قابل‌اعتبارسنجی روی زنجیره است.

بلاکچین مشکل تمام نقاط آسیب‌پذیر یک سامانه هویتی را حل نمی‌کند. اگر تلفن همراه کاربر، کلید خصوصی، نرم‌افزار احراز هویت یا سامانه‌ای که به بلاکچین متصل است مورد حمله قرار گیرد، مهاجم می‌تواند از همان نقطه به سیستم آسیب بزند. در نتیجه، امنیت یک کارت ملی دیجیتال تنها به فناوری بلاکچین وابسته نیست و باید مجموعه‌ای از رمزنگاری، مدیریت کلید، احراز هویت چندمرحله‌ای، امنیت نرم‌افزار و حفاظت از داده‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند.

هوش مصنوعی؛ لایه دیگری از احراز هویت

در کنار بلاکچین، هوش مصنوعی نیز می‌تواند در بخش‌هایی مانند تشخیص چهره، شناسایی جعل، تشخیص رفتارهای غیرعادی و کشف تقلب به کار گرفته شود. استفاده از هوش مصنوعی نیز بدون ریسک نیست. خطای الگوریتمی، تشخیص اشتباه هویت، سوگیری داده‌های آموزشی و امکان حمله به مدل‌های هوش مصنوعی از جمله تهدیدهایی هستند که در طراحی چنین سامانه‌هایی باید مورد توجه قرار گیرند.

تجربه کره جنوبی، برزیل و بوتان نشان می‌دهد استفاده از بلاکچین در زیرساخت هویت دیجیتال دیگر یک ایده آزمایشگاهی نیست و نمونه‌های اجرایی آن در کشورهای مختلف وجود دارد.

در خصوص کارت ملی جدید ایران، باید منتظر جزئیات فنی بیشتری ماند تا مشخص شود «استفاده از بلاکچین و هوش مصنوعی» دقیقاً به چه معناست و این فناوری‌ها در کدام لایه از معماری کارت و سامانه هویت ملی قرار خواهند گرفت.