اگر کسی با هویت شما وام بگیرد، چطور می‌توانید آن را پیگیری کنید؟
چطور بفهمیم با کد ملی ما وام یا اعتبار گرفته‌اند؟ روش استعلام سوابق تسهیلات، اعتراض به بدهی ناشناس، جمع‌آوری مدارک و شکایت از سوءاستفاده هویتی را بخوانید.
ممکن است بدون اینکه برای دریافت وام یا خرید اقساطی اقدام کرده باشید، ناگهان با پیامک مطالبه بدهی، اقساط معوق یا کاهش رتبه اعتباری مواجه شوید. در چنین شرایطی، احتمال دارد اطلاعات هویتی شما برای دریافت تسهیلات یا ایجاد اعتبار مالی مورد سوءاستفاده قرار گرفته باشد. این اتفاق فقط به معنای دسترسی به حساب بانکی شما نیست؛ گاهی مجرمان با استفاده از کد ملی، اطلاعات شخصی یا کدهای تأیید پیامکی، به نام افراد حساب اعتباری ایجاد می‌کنند و خریدهای خود را با بدهی آن‌ها انجام می‌دهند. اما از کجا بفهمیم تسهیلات یا اعتباری بدون اطلاع ما ثبت شده است؟ اگر چنین اتفاقی افتاد، چطور باید اعتراض کنیم و چه مدارکی برای اثبات ادعای خود نیاز داریم؟
چطور بفهمیم با کد ملی ما وام یا اعتبار گرفته‌اند؟
یکی از راه‌های شناسایی سوءاستفاده از اطلاعات هویتی، بررسی گزارش اعتباری و سوابق تسهیلات است. این گزارش می‌تواند اطلاعاتی درباره تسهیلات دریافت‌شده، وضعیت بازپرداخت، بدهی‌های معوق و تعهدات اعتباری ثبت‌شده در اختیار فرد قرار دهد. بنابراین اگر شخصی با استفاده از اطلاعات هویتی شما برای دریافت تسهیلات بانکی اقدام کرده باشد، بررسی این سوابق می‌تواند به شناسایی مغایرت کمک کند.
برای این کار باید از خدمات شرکت‌های اعتبارسنجی معتبر استفاده کنید و گزارش اعتباری خود را دریافت کنید. در بررسی گزارش، فقط به امتیاز یا رتبه اعتباری توجه نکنید؛ نام بانک یا مؤسسه اعتباردهنده، مبلغ تسهیلات، تاریخ ایجاد تعهد، وضعیت اقساط و بدهی‌های ثبت‌شده را نیز بررسی کنید. هر تسهیلات یا تعهدی که با سوابق واقعی شما مطابقت ندارد، باید به‌عنوان یک مورد مشکوک پیگیری شود.
نکته مهم این است که گزارش اعتباری الزاماً تمام حساب‌های خرید اعتباری و تعهدات ایجادشده در همه پلتفرم‌های تجاری را پوشش نمی‌دهد. به همین دلیل، اگر احتمال می‌دهید کسی از اعتبار خرید شما در سرویس‌هایی مانند اسنپ‌پی، دیجی‌پی یا تارا استفاده کرده است، باید مستقیماً از همان شرکت‌ها نیز درباره حساب‌های فعال، اعتبار تخصیص‌یافته و سفارش‌های ثبت‌شده استعلام بگیرید.
آیا ممکن است بدون داشتن حساب در یک پلتفرم، به نام شما خرید اقساطی انجام شود؟
بله. نداشتن حساب کاربری قبلی در یک سرویس خرید اعتباری، به‌تنهایی به معنای مصونیت از سوءاستفاده نیست. در برخی روش‌های کلاهبرداری، مجرمان با استفاده از اطلاعات هویتی افراد و دسترسی غیرمجاز به فرایند احراز هویت یا کدهای تأیید، برای آن‌ها حساب ایجاد می‌کنند و پس از تخصیص اعتبار، کالا یا خدماتی را به نام قربانی خریداری می‌کنند.
برای مثال، ممکن است فردی با وعده دریافت جایزه، تخفیف یا فعال‌سازی اعتبار با شما تماس بگیرد و کد پیامکی ارسال‌شده به تلفن همراهتان را درخواست کند. در حالی که این کد ممکن است برای ثبت‌نام یا ورود به حساب خرید اعتباری استفاده شود. در روش دیگری نیز ممکن است بدافزار با دسترسی به پیامک‌ها، کدهای تأیید را بدون اطلاع کاربر در اختیار مهاجم قرار دهد.
در همین زمینه، سرهنگ دوم جواد مختاررضایی، معاون اجتماعی پلیس فتا، درباره سوءاستفاده از اعتبار خرید شهروندان هشدار داده است. به گفته او، مجرمان ممکن است حتی برای افرادی که تاکنون از خدمات خرید اعتباری استفاده نکرده‌اند حساب ایجاد کنند و در صورت تکمیل فرایند احراز هویت و تخصیص اعتبار، به نام آن‌ها خرید انجام دهند. بنابراین ممکن است مجرم کالا را دریافت کند، اما بدهی و اقساط به نام شخص دیگری ثبت شود.
این مقام انتظامی همچنین تأکید کرده است که سوءاستفاده از نام شرکت‌های ارائه‌دهنده اعتبار خرید، لزوماً به معنای هک‌شدن زیرساخت آن شرکت‌ها نیست و ممکن است اطلاعات یا کدهای تأیید قربانی از روش‌های دیگری به دست مهاجم رسیده باشد.
اگر خرید اقساطی یا وام ناشناسی به نام شما ثبت شده است، چه کار کنید؟
اگر متوجه شدید تسهیلات، خرید یا بدهی‌ای بدون اطلاع شما ثبت شده، مهم‌ترین اقدام این است که موضوع را به‌صورت رسمی و مستند پیگیری کنید. تماس تلفنی به‌تنهایی کافی نیست؛ باید درخواست بررسی و اعتراض شما در یک مسیر قابل پیگیری ثبت شود.
۱. با بانک یا شرکت اعتباردهنده تماس بگیرید
در نخستین مرحله، با بانک، مؤسسه مالی یا شرکت ارائه‌دهنده اعتبار تماس بگیرید و اعلام کنید که تسهیلات یا خرید ثبت‌شده را انجام نداده‌اید. درخواست کنید جزئیات کامل قرارداد یا سفارش، تاریخ ثبت، مبلغ، شیوه احراز هویت، شماره تلفن ثبت‌شده، سوابق تأیید پیامکی و اطلاعات مربوط به تحویل کالا یا دریافت وجه بررسی شود.
همچنین اعتراض خود را به‌صورت مکتوب ثبت کنید و شماره پیگیری بگیرید. اگر موضوع مربوط به یک سرویس خرید اعتباری است، درخواست مسدودسازی یا تعلیق حساب مشکوک و جلوگیری از ثبت سفارش‌های جدید را نیز مطرح کنید.
۲. مدارک و شواهد را حفظ کنید
پیش از حذف پیامک‌ها یا تغییر حساب کاربری، از تمام شواهد مرتبط نسخه نگه دارید. این مدارک می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
-
تصویر پیامک‌های مربوط به ثبت‌نام، فعال‌سازی اعتبار یا خرید ناشناس؛
-
گزارش اعتباری و جزئیات تسهیلات یا بدهی مورد اعتراض؛
-
شماره پرونده، شناسه قرارداد یا شماره سفارش؛
-
مکاتبات با بانک یا شرکت ارائه‌دهنده اعتبار و کدهای پیگیری؛
-
رسیدهای بانکی و سوابق تراکنش‌های مرتبط؛
-
شماره تلفن‌ها، پیام‌ها و اطلاعات تماس افراد مشکوک؛
-
پاسخ رسمی شرکت یا بانک درباره نحوه ثبت و احراز هویت.
اگر احتمال می‌دهید گوشی تلفن همراهتان به بدافزار آلوده شده است، پیگیری حساب‌ها را با یک دستگاه امن انجام دهید و از نصب مجدد برنامه‌های مشکوک یا حذف شواهد پیش از ثبت آن‌ها خودداری کنید.
۳. به گزارش اعتباری خود اعتراض کنید
اگر بدهی یا تسهیلات ناشناس در گزارش اعتباری شما ثبت شده است، علاوه بر اعتراض به بانک یا مؤسسه اعتباردهنده، باید مغایرت را از طریق شرکت اعتبارسنجی مربوطه نیز پیگیری کنید.
مطابق آیین‌نامه اجرایی نحوه ثبت اعتراض به گزارش‌های اعتباری، مشتری می‌تواند در صورت مشاهده مغایرت، با استفاده از شناسه یکتای گزارش اعتباری خود اعتراض ثبت کند. در این مقررات، مهلت اعتراض حداکثر یک ماه پس از تاریخ صدور گزارش تعیین شده است؛ بنابراین بهتر است پس از مشاهده اطلاعات نادرست، این موضوع را به تعویق نیندازید.
فراموش نکنید که شرکت اعتبارسنجی لزوماً مرجع ایجاد یا اصلاح اصل قرارداد تسهیلات نیست. اگر اطلاعات اشتباه از سوی بانک یا مؤسسه اعتباردهنده ارسال شده باشد، باید موضوع از همان مرجع گزارش‌دهنده نیز پیگیری شود.
۴. در صورت احتمال وقوع جرم، به پلیس فتا گزارش دهید
اگر شواهدی از جعل هویت، دسترسی غیرمجاز به حساب کاربری، سرقت کد تأیید یا سوءاستفاده از اطلاعات شخصی وجود دارد، موضوع را به پلیس فتا گزارش کنید.
مرکز فوریت‌های سایبری پلیس فتا با شماره ۰۹۶۳۸۰ برای دریافت گزارش‌های مرتبط با جرایم سایبری در دسترس است. همچنین می‌توانید از مسیرهای رسمی اعلام‌شده توسط پلیس فتا برای ثبت و پیگیری گزارش استفاده کنید.
در صورت وجود بدهی یا مطالبه رسمی، صرف ثبت گزارش پلیس فتا به معنای حذف خودکار بدهی نیست. لازم است هم‌زمان اعتراض خود را نزد بانک یا شرکت اعتباردهنده دنبال کنید و در صورت نیاز، از مسیر قضایی برای تعیین تکلیف تعهد مورد اختلاف اقدام کنید.
مسئولیت اثبات وام یا خرید غیرمجاز با چه کسی است؟
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های افراد در چنین شرایطی این است که آیا باید ثابت کنند وام یا خرید را انجام نداده‌اند یا بانک و شرکت اعتباردهنده باید نشان دهد قرارداد با خود آن‌ها منعقد شده است؟
بر اساس ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی، هرکس مدعی حقی باشد باید آن را اثبات کند و اگر طرف مقابل نیز در مقام دفاع، ادعایی مطرح کند که نیازمند دلیل باشد، اثبات آن بر عهده او خواهد بود. همچنین ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی بر اصل برائت تأکید می‌کند و مقرر می‌دارد کسی که مدعی وجود حق یا دین بر عهده دیگری است، باید آن را اثبات کند.
بنابراین اگر بانک یا یک شرکت اعتباردهنده مدعی باشد شخصی بدهکار است، صرف نمایش نام و کد ملی او در یک سامانه، به‌تنهایی جایگزین بررسی اعتبار اسناد و مدارک ایجادکننده تعهد نمی‌شود. در صورت انکار قرارداد یا تراکنش، باید مستندات مربوط به ایجاد تعهد و انتساب آن به شخص بررسی شود.
از سوی دیگر، قانون تجارت الکترونیکی نیز در مواد ۱۲ و ۱۳، داده‌پیام را به‌عنوان یکی از اشکال قابل پذیرش ادله اثبات دعوا به رسمیت شناخته و ارزش اثباتی آن را وابسته به عوامل اطمینان‌بخش، از جمله روش‌های ایمنی به‌کاررفته، دانسته است.
در نتیجه، سوابق ثبت‌نام، اطلاعات احراز هویت، تأییدهای الکترونیکی، سوابق ورود به حساب و داده‌های مربوط به انجام سفارش می‌توانند در بررسی پرونده اهمیت داشته باشند؛ اما اعتبار و کفایت هرکدام باید با توجه به شرایط پرونده و نظر مرجع رسیدگی‌کننده ارزیابی شود.
نکته مهم این است که نباید صرف دریافت یک پیامک یا مشاهده یک بدهی ناشناس را دلیل قطعی وقوع جرم دانست. ممکن است موضوع ناشی از اشتباه در ثبت اطلاعات، خطای گزارش‌دهی یا سوءاستفاده واقعی از هویت باشد. تشخیص علت، به بررسی مستندات نیاز دارد.
اگر بانک یا شرکت اعتباردهنده به اعتراض شما رسیدگی نکرد چه کنیم؟
اگر ابتدا اعتراض خود را در بانک یا شرکت ارائه‌دهنده اعتبار ثبت کرده‌اید، اما پاسخ مناسبی دریافت نکرده‌اید، می‌توانید موضوع را از مسیرهای نظارتی و قضایی پیگیری کنید.
در اختلافات مربوط به بانک‌ها، سامانه ارتباط مردمی بانک مرکزی به نشانی زیر یکی از مسیرهای ثبت شکایت است:
در این مسیر، بهتر است اطلاعات بانک، موضوع اعتراض، شماره پیگیری شکایت قبلی و مستندات مربوط را ارائه کنید.
اگر موضوع مربوط به یک شرکت غیربانکی ارائه‌دهنده اعتبار خرید است، باید ابتدا از مسیر رسمی رسیدگی به شکایات همان شرکت اقدام کنید و در صورت وجود جنبه مجرمانه، موضوع را به پلیس فتا و مرجع قضایی گزارش دهید.
برای پیگیری قضایی نیز می‌توانید با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، شکایت یا درخواست حقوقی متناسب با موضوع پرونده را ثبت کنید. عنوان دقیق شکایت به نحوه وقوع سوءاستفاده و مدارک موجود بستگی دارد؛ بنابراین بهتر است پیش از انتخاب عنوان حقوقی، با وکیل یا مشاور حقوقی مشورت کنید.
چطور از سوءاستفاده از کد ملی و اعتبار خرید جلوگیری کنیم؟
کد ملی به‌تنهایی برای انجام همه فرایندهای مالی کافی نیست، اما در کنار شماره تلفن، اطلاعات هویتی، تصاویر مدارک و کدهای تأیید می‌تواند زمینه سوءاستفاده را فراهم کند. به همین دلیل، رعایت چند نکته امنیتی اهمیت زیادی دارد:
-
کدهای تأیید ورود، ثبت‌نام و فعال‌سازی اعتبار را در اختیار هیچ فردی قرار ندهید.
-
هنگام دریافت پیامک، متن کامل آن را بخوانید و به نام سرویس و علت ارسال کد توجه کنید.
-
برای دریافت جایزه، تخفیف یا فعال‌سازی اعتبار روی لینک‌های ناشناس کلیک نکنید.
-
برنامه‌های بانکی و مالی را فقط از منابع معتبر و رسمی دریافت کنید.
-
دسترسی برنامه‌های ناشناس به پیامک‌ها و اطلاعات حساس گوشی را بررسی کنید.
-
هر چند وقت یک‌بار گزارش اعتباری و سوابق مالی خود را بررسی کنید.
-
در صورت دریافت پیامک ثبت‌نام یا خریدی که انجام نداده‌اید، آن را نادیده نگیرید و فوراً از مسیر رسمی پیگیری کنید.
منابع حقوقی و مستندات
-
هشدار پلیس فتا درباره سوءاستفاده از اعتبار خرید اسنپ‌پی، دیجی‌پی و تارا؛ اظهارات سرهنگ مختاررضایی.Tasnim
-
ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی؛ قاعده اثبات ادعا.عدلیو
-
قانون تجارت الکترونیکی؛ مواد ۱۲ تا ۱۵ درباره ارزش اثباتی داده‌پیام.Law IR
-
آیین‌نامه اعتراض به گزارش اعتباری؛ مهلت و سازوکار اعتراض.Amagestate
-
