جعل رایانهای چیست؟ چه زمانی یک جعل در فضای دیجیتال جرم محسوب میشود؟
جعل رایانهای چیست؟ با مصادیق جعل دادههای دیجیتال، مجازات جعل رایانهای، استفاده از داده مجعول و تفاوت آن با دسترسی غیرمجاز آشنا شوید.
امروزه بسیاری از اسناد، اطلاعات و مدارکی که در معاملات و فعالیتهای روزمره استفاده میکنیم، دیگر روی کاغذ نیستند. قراردادهای الکترونیکی، دادههای بانکی، سوابق سامانهها، امضاهای الکترونیکی و انواع اطلاعات دیجیتال میتوانند نقش یک سند یا مدرک را داشته باشند.
اما اگر فردی این اطلاعات را بدون مجوز تغییر دهد، دادهای جعلی ایجاد کند یا اطلاعاتی را به شکل متقلبانه وارد یک سامانه کند، آیا این اقدام فقط یک تخلف فنی است یا میتواند جرم محسوب شود؟
در قوانین ایران، برای برخی از این رفتارها عنوان جعل رایانهای در نظر گرفته شده است.
جعل رایانهای چیست؟
جعل رایانهای به زبان ساده یعنی ایجاد، تغییر یا وارد کردن متقلبانه دادهها یا علائم دیجیتال به شکلی که بتوانند مورد استناد قرار گیرند.
قانون جرایم رایانهای در مبحث «جعل رایانهای» برای برخی از این رفتارها عنوان مجرمانه مشخص کرده است. بر اساس ماده ۶ قانون جرایم رایانهای، شخصی که بهطور غیرمجاز دادههای قابل استناد را تغییر دهد یا ایجاد کند، یا دادهای را به صورت متقلبانه به آنها وارد کند، میتواند جاعل محسوب شود. همین حکم درباره تغییر یا ایجاد متقلبانه دادهها و علائم موجود در برخی کارتهای حافظه، سامانههای رایانهای یا مخابراتی و تراشهها نیز مطرح شده است.
بنابراین جعل رایانهای الزاماً به معنی ساخت یک «سند جعلی» شبیه سند کاغذی نیست؛ ممکن است موضوع جعل، خود داده یا اطلاعات دیجیتال باشد.
چه تفاوتی بین جعل رایانهای و جعل سنتی وجود دارد؟
در جعل سنتی معمولاً با مواردی مانند تغییر نوشته، امضا، سند یا ایجاد یک سند جعلی روبهرو هستیم.
اما در جعل رایانهای، موضوع میتواند دادهای باشد که در یک سامانه رایانهای یا مخابراتی ذخیره یا پردازش میشود.
برای مثال، تصور کنید شخصی بدون مجوز:
-
اطلاعات یک رکورد دیجیتال را تغییر دهد؛
-
دادهای جعلی را وارد یک سامانه کند؛
-
اطلاعات موجود در یک کارت یا تراشه را به شکل متقلبانه تغییر دهد؛
-
یا دادهای ایجاد کند که قابلیت استناد داشته باشد.
در چنین شرایطی، بسته به جزئیات رفتار، موضوع میتواند در چارچوب جعل رایانهای بررسی شود.
چه زمانی تغییر یک داده «جعل رایانهای» محسوب میشود؟
صرف هرگونه تغییر در یک فایل یا اطلاعات دیجیتال لزوماً به معنی ارتکاب جعل رایانهای نیست.
برای بررسی موضوع باید مجموعهای از شرایط مورد توجه قرار گیرد؛ از جمله اینکه تغییر یا ایجاد داده غیرمجاز و متقلبانه بوده باشد و داده مورد نظر قابلیت استناد داشته باشد.
به همین دلیل، ویرایش عادی یک فایل شخصی یا اصلاح اطلاعاتی که فرد اختیار قانونی تغییر آن را دارد، با جعل رایانهای یکسان نیست.
آنچه اهمیت دارد، ماهیت داده، نحوه ایجاد یا تغییر آن، مجوز فرد، هدف و قابلیت استناد داده است.
چند مثال ساده از جعل رایانهای
برای درک بهتر موضوع، چند نمونه فرضی را در نظر بگیریم.
تغییر غیرمجاز اطلاعات یک سابقه دیجیتال
فرض کنید فردی بدون داشتن مجوز، اطلاعات موجود در یک سامانه را تغییر دهد تا سابقهای متفاوت ایجاد شود و این اطلاعات بعداً به عنوان مدرک مورد استفاده قرار گیرد.
ایجاد داده قابل استناد به صورت متقلبانه
اگر شخصی دادهای را ایجاد کند که بتوان از آن برای اثبات یک موضوع استفاده کرد، در حالی که اطلاعات از ابتدا به صورت متقلبانه ساخته شدهاند، رفتار او میتواند از منظر جعل رایانهای بررسی شود.
دستکاری دادههای موجود در کارت یا تراشه
قانون جرایم رایانهای علاوه بر دادههای قابل استناد، تغییر یا ایجاد متقلبانه دادهها یا علائم موجود در برخی کارتهای حافظه، سامانهها و تراشهها را نیز در حکم جعل رایانهای قرار داده است.
آیا جعل سند الکترونیکی هم میتواند جرم باشد؟
بله، اما باید میان اعتبار سند یا داده الکترونیکی و جرم جعل رایانهای تفاوت قائل شد.
قانون تجارت الکترونیکی در ایران، «داده پیام» را به رسمیت شناخته است. طبق این قانون، در مواردی که قانون وجود نوشته را لازم بداند، داده پیام میتواند در حکم نوشته باشد و در مواردی که وجود امضا لازم باشد، امضای الکترونیکی میتواند کفایت کند.
همچنین قانون تجارت الکترونیکی تصریح میکند که ادله و اسناد میتوانند به صورت داده پیام باشند و نمیتوان صرفاً به دلیل الکترونیکی بودن، ارزش اثباتی آنها را رد کرد. ارزش اثباتی داده پیام نیز با توجه به عواملی مانند روشهای امنیتی مورد استفاده ارزیابی میشود.
بنابراین دیجیتال بودن یک سند به این معنی نیست که از نظر قانونی فاقد اعتبار است.
در مقابل، اگر داده یا اطلاعاتی که قابلیت استناد دارد به صورت غیرمجاز و متقلبانه ایجاد یا تغییر داده شود، موضوع میتواند وارد حوزه جعل رایانهای شود.
مجازات جعل رایانهای چقدر است؟
طبق ماده ۶ قانون جرایم رایانهای، مرتکب جعل رایانهای به حبس از یک تا پنج سال یا جزای نقدی یا هر دو مجازات محکوم میشود.
مبلغ جزای نقدی این ماده در اصلاحات بعدی تغییر کرده است و در متن فعلی قانون، جزای نقدی برای این جرم ۱۶۵ میلیون تا ۸۲۵ میلیون ریال تعیین شده است.
بنابراین هنگام استناد به مبلغ جریمه، باید به آخرین مبالغ اصلاحشده توجه کرد و صرفاً ارقام قدیمی درجشده در نسخههای قدیمی قانون را ملاک قرار نداد.
اگر کسی از داده مجعول استفاده کند چه میشود؟
موضوع فقط ایجاد داده جعلی نیست.
اگر فردی با علم به مجعول بودن دادهها، کارتها یا تراشهها از آنها استفاده کند، رفتار او نیز در قانون جرمانگاری شده است.
ماده ۷ قانون جرایم رایانهای که در قانون مجازات اسلامی با شماره ۷۳۵ آمده، برای استفاده آگاهانه از دادهها، کارتها یا تراشههای مجعول، همان مجازات مقرر برای جعل رایانهای را در نظر گرفته است.
در نتیجه، شخصی که خودش داده را جعل نکرده اما با اطلاع از جعلی بودن آن از داده مجعول استفاده میکند نیز ممکن است مسئولیت کیفری داشته باشد.
آیا جعل امضای الکترونیکی هم جعل رایانهای است؟
موضوع امضای الکترونیکی نیازمند بررسی دقیق شرایط پرونده است.
قانون تجارت الکترونیکی برای امضای الکترونیکی و بهخصوص «امضای الکترونیکی مطمئن» شرایطی مانند منحصر به فرد بودن برای امضاکننده، مشخص شدن هویت امضاکننده و امکان تشخیص تغییرات در داده پیام را پیشبینی کرده است.
بنابراین صرف اینکه فردی یک تصویر از امضا را در یک فایل قرار دهد، لزوماً با تمام ابعاد حقوقی «امضای الکترونیکی مطمئن» یکسان نیست.
اگر شخصی به صورت غیرمجاز داده یا اطلاعات مرتبط با یک سند الکترونیکی را تغییر دهد یا اطلاعات متقلبانه ایجاد کند، بسته به شرایط میتواند موضوع از منظر مقررات جعل رایانهای یا سایر عناوین قانونی بررسی شود.
آیا اسکرینشات یا فایل دیجیتال میتواند مدرک باشد؟
دیجیتال بودن یک مدرک به خودی خود باعث بیاعتباری آن نمیشود.
قانون تجارت الکترونیکی تصریح کرده است که اسناد و ادله اثبات دعوا میتوانند به صورت داده پیام باشند و نمیتوان ارزش اثباتی آنها را صرفاً به دلیل شکل و قالب دیجیتال رد کرد. همچنین داده پیام مطمئن میتواند از نظر محتوا و آثار حقوقی در مراجع قضایی و حقوقی قابل استناد باشد.
با این حال، ارزش و اعتبار هر داده یا فایل دیجیتال به شرایط پرونده، نحوه ایجاد و نگهداری آن، امکان احراز اصالت و سایر عوامل مؤثر بستگی دارد.
به همین دلیل، اسکرینشات به تنهایی همیشه به معنی اثبات قطعی یک ادعا نیست و ممکن است برای بررسی اصالت و تمامیت آن نیاز به بررسی فنی و قضایی وجود داشته باشد.
تفاوت جعل رایانهای با دسترسی غیرمجاز چیست؟
این دو جرم ممکن است در یک پرونده کنار یکدیگر قرار بگیرند، اما یکسان نیستند.
دسترسی غیرمجاز ناظر به ورود بدون اجازه به دادهها یا سامانههای حفاظتشده است؛ در حالی که جعل رایانهای بر ایجاد یا تغییر متقلبانه دادهها و علائم موضوع قانون تمرکز دارد.
برای مثال، اگر فردی ابتدا بدون اجازه وارد یک سامانه شود و سپس اطلاعات موجود در آن را به شکل متقلبانه تغییر دهد، ممکن است رفتار او از نظر چند عنوان قانونی مختلف بررسی شود.
به همین دلیل، نباید هر هک یا نفوذی را بهطور خودکار «جعل رایانهای» نامید.
اگر قربانی جعل رایانهای شدیم چه کنیم؟
اگر تصور میکنید اطلاعات یا دادهای به شکل جعلی ایجاد یا تغییر داده شده، مهمترین کار این است که شواهد را از بین نبرید.
از جمله:
-
فایلها و دادههای مرتبط را نگه دارید.
-
پیامها و مکاتبات مرتبط را حذف نکنید.
-
زمان و نحوه مشاهده مشکل را ثبت کنید.
-
در صورت امکان از تغییرات و وضعیت موجود مستندات تهیه کنید.
-
اطلاعات مربوط به حساب، سامانه یا تراکنش مرتبط را حفظ کنید.
-
قبل از دستکاری یا حذف اطلاعات، موضوع را از مسیر قانونی پیگیری کنید.
در پروندههای سایبری، نحوه حفظ و ارائه اطلاعات دیجیتال میتواند اهمیت زیادی داشته باشد؛ زیرا اصالت و تمامیت دادهها ممکن است در روند رسیدگی مورد بررسی قرار گیرد.
جمعبندی
جعل رایانهای فقط به معنی ساختن یک سند جعلی روی کامپیوتر نیست.
در قوانین ایران، ایجاد یا تغییر غیرمجاز و متقلبانه دادههای قابل استناد و برخی دادهها و علائم دیجیتال میتواند مشمول عنوان جعل رایانهای قرار گیرد. استفاده آگاهانه از داده یا تجهیزات مجعول نیز میتواند مسئولیت کیفری ایجاد کند.
از طرف دیگر، قانون تجارت الکترونیکی نیز اصل اعتبار داده پیام و امکان استناد به اسناد و ادله الکترونیکی را پذیرفته است. بنابراین، یک سند صرفاً به دلیل دیجیتال بودن بیاعتبار نیست؛ مسئله اصلی اصالت، تمامیت، نحوه ایجاد و نگهداری و شرایط قانونی آن است.
اگر با یک سند، داده یا سابقه دیجیتال مشکوک به جعل مواجه شدهاید، بهتر است پیش از حذف یا تغییر آن، شواهد موجود را حفظ کرده و برای تعیین مسیر قانونی مناسب اقدام کنید.
توجه: این مطلب جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی درباره یک پرونده مشخص نیست.
منابع پیشنهادی
