در دام کلاهبرداری اینترنتی گرفتار شدیم؛ چطور شکایت کنیم و پولمان را پس بگیریم؟
کلاهبرداری اینترنتی چیست و اگر قربانی شدیم چه کاری باید انجام دهیم؟ با روشهای کلاهبرداری، تفاوت گزارش و شکایت، مدارک لازم و مجازات کلاهبرداری رایانهای آشنا شوید.
کلاهبرداری اینترنتی فقط به هک کردن حساب بانکی محدود نمیشود. از فروشگاههای جعلی و لینکهای فیشینگ گرفته تا وعدههای دروغین سرمایهگذاری، برنده شدن در قرعهکشی و سرقت اطلاعات بانکی، روشهای مختلفی برای فریب کاربران در فضای آنلاین وجود دارد.
اما یک سؤال مهم وجود دارد:
اگر در فضای مجازی کلاهبرداری شدیم، دقیقاً چه کاری باید انجام دهیم؟
آیا ثبت گزارش در سایت دادستانی کافی است؟
آیا باید به پلیس فتا مراجعه کنیم؟
آیا پول از دسترفته قابل بازگشت است؟
و اصلاً کلاهبرداری اینترنتی از نظر قانون چه جرمی محسوب میشود؟
در این مطلب، کلاهبرداری اینترنتی را از دو زاویه بررسی میکنیم: آنچه کاربر باید در عمل انجام دهد و آنچه قانون درباره کلاهبرداری مرتبط با رایانه میگوید.
کلاهبرداری اینترنتی چیست؟
«کلاهبرداری اینترنتی» یک اصطلاح عمومی برای انواع کلاهبرداریهایی است که با استفاده از اینترنت، سامانههای رایانهای، پیامرسانها، شبکههای اجتماعی یا ابزارهای دیجیتال انجام میشوند.
اما از نظر حقوقی، هر کلاهبرداری که در اینترنت اتفاق بیفتد الزاماً یک عنوان قانونی یکسان ندارد.
یکی از عناوین مهم در قانون، کلاهبرداری مرتبط با رایانه است.
ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی، که متن ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای است، مقرر میکند هرکس بهطور غیرمجاز از سامانههای رایانهای یا مخابراتی استفاده کند و با اقداماتی مانند وارد کردن، تغییر، محو یا ایجاد دادهها یا مختل کردن سامانه، برای خود یا دیگری وجه، مال، منفعت، خدمات یا امتیاز مالی به دست آورد، علاوه بر رد مال، با مجازات حبس یا جزای نقدی یا هر دو مواجه میشود.
به زبان ساده
اگر کسی با استفاده غیرمجاز از یک سامانه یا دستکاری دادهها به منفعت مالی برسد، ممکن است رفتار او مشمول کلاهبرداری مرتبط با رایانه باشد.
اما اگر مثلاً فردی در یک شبکه اجتماعی آگهی دروغین منتشر کند و شما را متقاعد کند که شخصاً مبلغی را به حساب او واریز کنید، عنوان حقوقی پرونده میتواند با توجه به جزئیات ماجرا متفاوت باشد.
به همین دلیل، در یک مقاله آموزشی نباید بگوییم:
«هر کلاهبرداری در اینستاگرام یا تلگرام، کلاهبرداری رایانهای است.»
تشخیص عنوان دقیق جرم با مرجع قضایی و بر اساس جزئیات پرونده است.
کلاهبرداری اینترنتی معمولاً چگونه انجام میشود؟
کلاهبرداران برای رسیدن به پول یا اطلاعات کاربران از روشهای مختلفی استفاده میکنند.
فیشینگ
مهاجم یک صفحه یا سایت جعلی شبیه درگاه بانکی، سامانه خدماتی یا سرویس شناختهشده ایجاد میکند و قربانی را به وارد کردن اطلاعات حساس ترغیب میکند.
فروشگاه اینترنتی جعلی
کلاهبردار کالایی را با قیمت وسوسهانگیز عرضه میکند، پول را دریافت میکند اما کالا را ارسال نمیکند یا اساساً فروشگاه واقعی وجود ندارد.
پیامک و لینک جعلی
پیامهایی مانند:
- ابلاغیه قضایی
- بسته پستی
- سهام یا سود
- برنده شدن در مسابقه
- یارانه
- تخفیف ویژه
ممکن است برای کشاندن کاربر به یک سایت جعلی استفاده شوند.
وعده سرمایهگذاری یا سود تضمینی
کلاهبردار با وعده سودهای غیرواقعی، قربانی را به انتقال پول یا ارائه اطلاعات مالی ترغیب میکند.
جعل هویت در شبکههای اجتماعی
مهاجم ممکن است خود را جای دوست، آشنا، فروشنده، شرکت یا حتی یک فرد مشهور جا بزند و از قربانی درخواست پول کند.
اگر کلاهبرداری اینترنتی شدیم، اولین کار چیست؟
مدارک را پاک نکنید.
این شاید مهمترین کاری باشد که قربانی باید انجام دهد.
قبل از اینکه پیامها، حساب کاربری یا اطلاعات تراکنش از بین برود، از اطلاعات موجود نسخه نگه دارید.
این موارد را ذخیره کنید:
- رسید پرداخت
- شماره پیگیری تراکنش
- شماره کارت یا حساب مقصد
- شماره تلفن کلاهبردار
- نام و نام کاربری حساب
- لینک صفحه یا سایت
- پیامکهای دریافتشده
- مکالمات
- ایمیلها
- اسکرینشاتها
- فاکتور یا آگهی
- تاریخ و ساعت اتفاق
- مبلغ دقیق خسارت
اسکرینشات را ویرایش نکنید و اصل اطلاعات را نیز نگه دارید.
هرچه اطلاعات کاملتر باشد، بررسی ماجرا سادهتر خواهد بود.
آیا میتوان کلاهبرداری اینترنتی را گزارش کرد؟
بله.
دادستانی کل کشور برای دریافت گزارشهای مردمی درباره کلاهبرداریهای اینترنتی، صفحهای برای ثبت گزارشهای مربوط به این موارد راهاندازی کرده است. این سامانه برای جمعآوری گزارشهای مربوط به کلاهبرداریهای پرتکرار و کمک به شناسایی و مقابله با این جرایم ایجاد شده است.
اما اینجا یک تفاوت بسیار مهم وجود دارد:
گزارش کلاهبرداری با شکایت رسمی یکی نیست.
ثبت گزارش در این سامانه جایگزین شکایت رسمی قضایی نیست. حتی گزارشهای منتشرشده درباره راهاندازی این خدمت نیز تصریح کردهاند که شهروندان برای طرح شکایت رسمی همچنان باید از مسیر قضایی اقدام کنند.
بنابراین:
گزارش = اعلام موضوع و کمک به شناسایی الگوهای کلاهبرداری
شکایت = آغاز پیگیری رسمی قضایی پرونده
این دو را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت.
برای شکایت کلاهبرداری اینترنتی کجا مراجعه کنیم؟
مسیر دقیق رسیدگی به پرونده به نوع جرم و جزئیات اتفاق بستگی دارد.
در پروندههای جرایم رایانهای، تحقیقات فنی میتواند با همکاری پلیس فتا انجام شود و رسیدگی قضایی از طریق مراجع قضایی دنبال میشود.
برای طرح شکایت رسمی، فرد باید از مسیر خدمات قضایی و ثبت شکواییه اقدام کند.
بنابراین اگر فقط فرم گزارش کلاهبرداری را پر کردهاید، تصور نکنید که پرونده قضایی شما بهصورت خودکار تشکیل شده است.
چه مدارکی برای شکایت لازم است؟
مدارکی که ارتباط شما با حادثه را نشان میدهند، میتوانند در پیگیری پرونده اهمیت داشته باشند.
برای مثال:
مدارک هویتی
برای ثبت رسمی شکایت، اطلاعات هویتی شاکی مورد نیاز است.
مدارک مالی
مانند رسید کارتبهکارت، اطلاعات تراکنش، شماره پیگیری و سوابق انتقال وجه.
مدارک ارتباطی
مانند پیامک، چت، ایمیل یا پیامهای شبکه اجتماعی.
اطلاعات فنی
مانند آدرس سایت، لینک صفحه، نام کاربری، شماره تلفن یا سایر اطلاعاتی که از فرد یا سرویس موردنظر در اختیار دارید.
آگهی یا محتوای مورد استفاده کلاهبردار
اگر کلاهبرداری از طریق آگهی، فروشگاه یا صفحه اجتماعی انجام شده، اطلاعات آن را تا حد امکان حفظ کنید.
اگر پول را خودمان کارتبهکارت کرده باشیم، باز هم میتوانیم شکایت کنیم؟
بله.
اینکه قربانی شخصاً روی گزینه انتقال وجه زده یا خودش اطلاعات کارت را وارد کرده، به این معنی نیست که دیگر امکان پیگیری وجود ندارد.
برای مثال، ممکن است کلاهبردار با یک وعده دروغین، هویت جعلی یا ارائه اطلاعات خلاف واقع، قربانی را متقاعد کرده باشد که پولی را به حساب او منتقل کند.
در این شرایط، نحوه فریب، ارتباطات میان طرفین، تراکنش مالی و سایر شواهد برای بررسی حقوقی اهمیت پیدا میکنند.
عنوان دقیق جرم نیز به جزئیات پرونده بستگی دارد.
آیا فیشینگ همان کلاهبرداری اینترنتی است؟
فیشینگ یک روش حمله و فریب است، نه یک عنوان حقوقی واحد برای تمام پروندهها.
در فیشینگ، مهاجم معمولاً تلاش میکند قربانی را به یک صفحه، سایت، پیام یا سرویس جعلی هدایت کند تا اطلاعاتی مانند:
- شماره کارت
- رمز
- اطلاعات حساب
- کد تأیید
- اطلاعات ورود
را به دست آورد.
اما اینکه رفتار انجامشده دقیقاً تحت چه عنوان مجرمانهای قرار میگیرد، به روش ارتکاب، نوع اطلاعات، نحوه تحصیل مال و سایر جزئیات پرونده بستگی دارد.
پس بهتر است این دو عبارت را یکی ندانیم:
فیشینگ = روش حمله
کلاهبرداری اینترنتی = اصطلاح عمومی برای طیفی از کلاهبرداریهای آنلاین
کلاهبرداری مرتبط با رایانه = عنوان قانونی مشخص در شرایط مقرر در ماده ۷۴۱
مجازات کلاهبرداری رایانهای چقدر است؟
بر اساس ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی، اگر شرایط مقرر در این ماده وجود داشته باشد، مرتکب:
علاوه بر رد مال به صاحب آن،
به یکی از این مجازاتها محکوم میشود:
- حبس از یک تا پنج سال
- جزای نقدی از ۱۶۵ میلیون تا ۸۲۵ میلیون ریال
- یا هر دو مجازات
مبالغ جزای نقدی ماده ۷۴۱ در اصلاحات ۳۰ خرداد ۱۴۰۳ افزایش یافتهاند؛ بنابراین ارقامی که در بسیاری از مطالب قدیمی اینترنتی، مانند ۲۰ تا ۱۰۰ میلیون ریال، مشاهده میکنید مربوط به متن قدیمی هستند.
یعنی به تومان:
۱۶.۵ میلیون تا ۸۲.۵ میلیون تومان
اما توجه کنید که این رقم جریمه نقدی قانونی است و با رد مال تفاوت دارد.
رد مال یعنی چه؟
رد مال یعنی مالی که در نتیجه جرم به دست آمده، باید به صاحب آن بازگردانده شود.
به همین دلیل نباید این دو را یکی بدانیم:
جزای نقدی ≠ پولی که به قربانی برگردانده میشود
در ماده ۷۴۱، «رد مال به صاحب آن» در کنار مجازاتهای اصلی ذکر شده است.
آیا هر کلاهبرداری اینترنتی مشمول ماده ۷۴۱ است؟
خیر، این نکته بسیار مهم است.
ماده ۷۴۱ درباره استفاده غیرمجاز از سامانههای رایانهای یا مخابراتی و اعمالی مانند وارد کردن، تغییر، محو یا ایجاد دادهها یا مختل کردن سامانه برای تحصیل منفعت مالی صحبت میکند.
بنابراین صرف اینکه یک کلاهبرداری از طریق:
- اینستاگرام
- تلگرام
- واتساپ
- سایت
- پیامک
انجام شده باشد، بهتنهایی برای تعیین عنوان حقوقی پرونده کافی نیست.
نحوه ارتکاب جرم تعیینکننده است.
آیا کلاهبرداری رایانهای قابل گذشت است؟
این موضوع را نباید خیلی ساده بیان کرد.
یک نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه، جرم موضوع ماده ۷۴۱ را با توجه به عنوان «کلاهبرداری مرتبط با رایانه» مشمول مقررات ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی دانسته و در صورت وجود بزهدیده، آن را قابل گذشت تلقی کرده است.
اما وضعیت قابل گذشت بودن جرم میتواند به قانون حاکم در زمان وقوع جرم و شرایط پرونده وابسته باشد.
بنابراین در مقاله عمومی بهتر است به جای یک حکم مطلق بنویسیم:
قابل گذشت بودن پرونده باید بر اساس عنوان دقیق جرم، قانون حاکم و شرایط پرونده بررسی شود.
اگر کلاهبردار را نمیشناسیم چه؟
باز هم شکایت کنید.
ناشناخته بودن هویت کلاهبردار به این معنی نیست که قربانی نباید موضوع را گزارش یا پیگیری قضایی کند.
اطلاعاتی مانند:
- شماره حساب
- شماره کارت
- شماره تلفن
- آدرس سایت
- نام کاربری
- لینک صفحه
- اطلاعات تراکنش
- پیامها
میتوانند بخشی از اطلاعات پرونده باشند.
تشخیص اینکه چه اطلاعاتی قابلیت استفاده در تحقیقات را دارد، بر عهده مراجع رسیدگیکننده است.
اگر کلاهبردار پول را از چند حساب عبور داده باشد چه؟
ممکن است مبلغ به حسابی منتقل شود که متعلق به فرد دیگری است یا بعداً به حسابهای دیگری انتقال پیدا کند.
در چنین شرایطی، صرف اینکه یک حساب مقصد تراکنش به نام فرد خاصی است، لزوماً به معنی اثبات نقش او بهعنوان کلاهبردار نیست.
تحقیقات میتواند زنجیره تراکنشها و ارتباط افراد و حسابهای مرتبط را بررسی کند.
به همین دلیل، قربانی نباید خودش اقدام به تهدید، انتشار اطلاعات شخصی یا برخورد مستقیم با فرد موردنظر کند.
مسیر درست، پیگیری رسمی است.
آیا اسکرینشات بهتنهایی برای اثبات کلاهبرداری کافی است؟
لزومی ندارد.
اسکرینشات میتواند یک قرینه یا مستند باشد، اما ارزش و کفایت آن به شرایط پرونده و سایر ادله بستگی دارد.
بهتر است علاوه بر اسکرینشات، اصل اطلاعات را نیز نگه دارید؛ مثلاً:
- لینک صفحه
- پیامهای اصلی
- رسید بانکی
- شماره پیگیری
- شماره تلفن
- ایمیل
- اطلاعات حساب مقصد
هرچه مجموعه شواهد کاملتر باشد، تصویر دقیقتری از اتفاق ایجاد میشود.
۵ اشتباه بعد از کلاهبرداری اینترنتی
۱. حذف کردن چتها
به امید اینکه «دیگر کاری نمیشود کرد» پیامها را پاک نکنید.
۲. فقط به کلاهبردار پیام دادن
ممکن است مهاجم حساب خود را حذف کند یا اطلاعات بیشتری را از بین ببرد.
۳. انتشار اطلاعات شخصی کلاهبردار
حتی اگر تصور میکنید فرد را شناسایی کردهاید، خودتان وارد مرحله مجازات یا انتشار اطلاعات او نشوید.
۴. صبر کردن برای مدت طولانی
هرچه اطلاعات تازهتر باشد، حفظ و بررسی برخی شواهد میتواند سادهتر باشد.
۵. اشتباه گرفتن گزارش با شکایت
ثبت گزارش در سامانه گزارش کلاهبرداری دادستانی، جایگزین شکایت رسمی قضایی نیست.
اگر همین الان قربانی کلاهبرداری شدهایم، این کارها را انجام دهیم
اگر بخواهیم کل مقاله را در یک چکلیست خلاصه کنیم:
مرحله اول
تراکنش را متوقف یا بررسی کنید.
اگر امکان مسدودسازی یا اقدامات فوری بانکی وجود دارد، از مسیر رسمی بانک اقدام کنید.
مرحله دوم
مدارک را ذخیره کنید.
رسید، شماره پیگیری، پیامها، شماره کارت، شماره تلفن و لینکها را نگه دارید.
مرحله سوم
گزارش را ثبت کنید.
در صورت ارتباط با کلاهبرداریهای پرتکرار اینترنتی، میتوانید از سامانه گزارش کلاهبرداری دادستانی کل کشور نیز استفاده کنید. این گزارش جایگزین شکایت رسمی نیست.
مرحله چهارم
شکایت رسمی را ثبت کنید.
برای پیگیری قضایی، از مسیر خدمات قضایی و مراجع صالح اقدام کنید.
مرحله پنجم
اطلاعات جدید را به پرونده اضافه کنید.
اگر بعداً شماره، حساب، لینک یا اطلاعات جدیدی درباره کلاهبردار پیدا کردید، آن را حفظ و از مسیر قانونی ارائه کنید.
جمعبندی
کلاهبرداری اینترنتی فقط یک «هک ساده» نیست و میتواند از روشهای مختلفی مانند فیشینگ، فروشگاه جعلی، جعل هویت، وعدههای دروغین سرمایهگذاری و سرقت اطلاعات انجام شود.
از نظر حقوقی نیز هر کلاهبرداری آنلاین الزاماً یک عنوان مجرمانه واحد ندارد و عنوان دقیق جرم به نحوه ارتکاب و شرایط پرونده بستگی دارد.
در مواردی که شرایط ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی وجود داشته باشد، کلاهبرداری مرتبط با رایانه میتواند علاوه بر رد مال، مجازات حبس یک تا پنج سال، جزای نقدی ۱۶۵ تا ۸۲۵ میلیون ریال یا هر دو را به دنبال داشته باشد.
و اگر قربانی شدید، مهمترین کار این است:
مدارک را حذف نکنید، زمان را از دست ندهید و گزارش را با شکایت رسمی اشتباه نگیرید.
سوالات متداول
کلاهبرداری اینترنتی چیست؟
اصطلاحی عمومی برای کلاهبرداریهایی است که با استفاده از اینترنت، سامانههای دیجیتال و ابزارهای آنلاین انجام میشوند. عنوان قانونی دقیق جرم به نحوه ارتکاب بستگی دارد.
مجازات کلاهبرداری رایانهای چیست؟
طبق ماده ۷۴۱، در صورت تحقق شرایط قانونی، علاوه بر رد مال، حبس یک تا پنج سال، جزای نقدی ۱۶۵ تا ۸۲۵ میلیون ریال یا هر دو مجازات پیشبینی شده است.
اگر پول را خودم کارتبهکارت کرده باشم، میتوانم شکایت کنم؟
بله. اینکه قربانی شخصاً انتقال وجه را انجام داده، مانع از پیگیری موضوع نیست. عنوان دقیق جرم به نحوه فریب و جزئیات پرونده بستگی دارد.
آیا فیشینگ همان کلاهبرداری رایانهای است؟
خیر. فیشینگ یک روش حمله و فریب است و عنوان حقوقی پرونده باید بر اساس جزئیات آن تعیین شود.
آیا گزارش کلاهبرداری در سایت دادستانی همان شکایت است؟
خیر. گزارش برای اعلام موضوع و کمک به شناسایی کلاهبرداریهای پرتکرار است و جایگزین شکایت رسمی قضایی نمیشود.
اگر کلاهبردار را نشناسیم چه کنیم؟
باز هم موضوع را پیگیری کنید و تمام اطلاعات موجود مانند شماره کارت، حساب، تلفن، لینک، نام کاربری و سوابق تراکنش را حفظ کنید.
منابع:
- متن ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی — کلاهبرداری مرتبط با رایانه
متن ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی - پلیس فتا — راههای ارتباط و گزارش کلاهبرداری اینترنتی
پلیس فتا و راههای گزارش جرایم سایبری - گزارش راهاندازی سامانه دریافت گزارش کلاهبرداریهای پرتکرار دادستانی کل کشور
گزارش راهاندازی سامانه گزارش کلاهبرداریهای اینترنتی
