دسترسی غیرمجاز چیست؟ انواع، شرایط تحقق جرم و مجازات دسترسی غیرمجاز

دسترسی غیرمجاز به معنای هرگونه اقدام برای دسترسی بدون مجوز به داده‌ها یا سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی متعلق به اشخاص حقیقی یا حقوقی است؛ مشروط بر آن‌که این داده‌ها و سامانه‌ها با تدابیر امنیتی مورد حفاظت قرار گرفته باشند.

در صورتی که هیچ‌گونه تدبیر امنیتی برای جلوگیری از دسترسی به داده‌ها یا سامانه‌ها پیش‌بینی نشده باشد، صرف دسترسی افراد دیگر به آن‌ها از منظر قانونی جرم محسوب نمی‌شود؛ مگر این‌که اشخاص غیرمجاز، علاوه بر دسترسی، اقدام به کپی‌برداری، ویرایش یا حذف داده‌ها نمایند یا سامانه‌های رایانه‌ای و مخابراتی را مختل کنند. در این‌گونه موارد، موضوع از مصادیق سایر جرایم رایانه‌ای محسوب می‌شود که در مطالب بعدی به‌طور مفصل تشریح خواهد شد.

با توجه به آن‌که تدابیر امنیتی برای جلوگیری از دسترسی غیرمجاز به داده‌ها و سامانه‌ها به عوامل فنی مختلفی وابسته است، قانون‌گذار در این زمینه چارچوب مشخصی تعیین نکرده و تعیین و اجرای این تدابیر در هر سامانه، بر اساس نظر کارشناسان متخصص انجام می‌پذیرد. بدیهی است که این تدابیر باید متناسب با شرایط داده‌ها و ویژگی‌های سامانه‌ها طراحی شوند تا از دسترسی غیرمجاز جلوگیری به‌عمل آید.

انواع دسترسی غیرمجاز

1.     دسترسی غیرمجاز به داده‌ها

این نوع دسترسی ممکن است از طریق سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، یا به‌طور مستقل مانند دسترسی به داده‌های ذخیره‌شده در CD یا فلش‌مموری صورت گیرد.

2.     دسترسی غیرمجاز به سامانه‌های رایانه‌ای

هدف از این نوع دسترسی، دستیابی به داده‌های ذخیره‌شده، ارتکاب سرقت رایانه‌ای، ایجاد اختلال در عملکرد سامانه و موارد مشابه است.

3.     دسترسی غیرمجاز به سامانه‌های مخابراتی

در این حالت، هدف می‌تواند شامل دستیابی به اطلاعات مشترکین، شنود، جاسوسی یا ایجاد اختلال در عملکرد سامانه‌های مخابراتی باشد.

به‌طور معمول، دسترسی غیرمجاز به داده‌ها و سامانه‌ها، مقدمه‌ای برای ارتکاب سایر جرایم سایبری از جمله سرقت داده‌ها، تغییر یا مخدوش‌سازی آن‌ها، اختلال در سامانه‌ها، و همچنین شنود و جاسوسی رایانه‌ای است.

مجازات دسترسی غیرمجاز (عام)

بر اساس ماده ۱ قانون جرایم رایانه‌ای (ماده ۷۲۹ قانون مجازات اسلامی)، هر فردی که به‌طور غیرمجاز به داده‌ها یا سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی که به‌وسیله تدابیر امنیتی محافظت شده‌اند، دسترسی پیدا کند، به یکی از مجازات‌های زیر یا هر دو محکوم خواهد شد:

حبس از ۹۱ روز تا یک سال

جزای نقدی از ۶۶ میلیون ریال تا ۲۶۴ میلیون ریال

مجازات دسترسی غیرمجاز (خاص)

علاوه بر مجازات کلی ذکرشده، قانون‌گذار برای برخی مصادیق خاصِ دسترسی غیرمجاز، مجازات‌های جداگانه‌ای تعیین کرده است:

الف) دسترسی غیرمجاز به سامانه‌های نظارتی مرتبط با کالا و ارز

مطابق تبصره ۱ ماده ۵ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، هرگونه دسترسی غیرمجاز به اطلاعات سامانه‌های ایجادشده بر اساس این قانون و همچنین افشای این اطلاعات، جرم محسوب شده و مرتکب به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم می‌شود.

ب) دسترسی غیرمجاز به پایگاه اطلاعاتی مؤدیان مالیاتی

بر اساس ماده ۲۷۹ قانون مالیات‌های مستقیم، هرگونه دسترسی غیرمجاز یا سوء‌استفاده از اطلاعات موجود در پایگاه‌های اطلاعات هویتی، عملکردی و دارایی مؤدیان، در مواردی غیر از فرآیند تشخیص و وصول مالیات یا افشای اطلاعات مذکور، جرم تلقی شده و مرتکب علاوه بر انفصال از خدمات دولتی و عمومی از دو تا پنج سال، به حبس بیش از شش ماه تا دو سال محکوم خواهد شد.

ج) دسترسی غیرمجاز به سامانه‌های قانون ارتقاء سلامت اداری و مقابله با فساد

مطابق ماده ۳۵ قانون ارتقاء سلامت نظام اداری و مقابله با فساد، هرگونه دسترسی غیرمجاز به پایگاه‌های اطلاعاتی موضوع این قانون، ممنوع بوده و متخلف، حسب مورد، به حبس از شش ماه تا یک سال محکوم می‌شود.