دیوار در کانون کلاهبرداریهای آگهیمحور
سهم ۶۰درصدی پلتفرم دیوار در پروندههای کلاهبرداری آگهیمحور بار دیگر توجهها را به امنیت کاربران در بازارگاههای آنلاین جلب کرده است. هر چند طی سالهای اخیر پلتفرمهای ایرانی اقدامات امنیتی انجام دادهاند، اما ضعف در احراز هویت کاربران و نبود پرداخت امن همچنان فرصت سوءاستفاده را برای مجرمان سایبری فراهم میکند.
پشت پرده آگهیهای ارزانقیمت
معاون فرهنگی و اجتماعی پلیس فتا اخیرا ضمن هشدار نسبت به افزایش کلاهبرداری در سکوهای آگهیمحور اعلام کرده که پلتفرم دیوار در کانون حدود ۶۰درصد کلاهبرداریهای سایبری کشور قرار دارد. به گفته سرهنگ جواد مختاررضایی، کلاهبرداران از طریق آگهیهای فریبنده و قیمتهای پایینتر از بازار، کاربران را متقاعد به پرداخت وجه بهعنوان بیعانه میکنند. این نوع کلاهبرداری در آگهیهای مرتبط با لوازم پرتقاضا و گران قیمت همچون یخچال، مبل و یا خودرو بیشتر دیده میشود. بهعنوان مثال، در سال ۱۴۰۳ سه متهم با انتشار آگهی فروش فوری خودرو در دیوار و شیپور، از بیش از ۱۰۰ خریدار بیعانه دریافت کردند.
هشدار پلیس فتا درباره افزایش کلاهبرداریهای آگهیمحور اولین بار نیست که در کشور اتفاق میافتد، بلکه بارها تکرار شده است. حتی یک معضل جهانی است و تقریبا همه پلتفرمهای آگهی با آن دستوپنجه نرم میکنند. ممنوعیت و تهدیدات آگهیهای خریدوفروش طلا، استخدام و فروش امتیاز وام از جمله مواردی است که پلیس فتا نسبت به آنها هشدار داده است.
مهاجمان از افزایش تقاضا برای خرید و فروش آنلاین طلا نیز سوءاستفاده کردهاند؛ تا جایی که رئیس پلیس فتا تهران بزرگ در مهرماه سال ۱۴۰۴ نسبت به روشهای نوین کلاهبرداری اینترنتی هشدار داد و تاکید کرد که پلتفرمهای شیپور و دیوار بههیچ عنوان محل مناسبی برای خرید و فروش طلا نیستند.
در یکی از پروندههای مرتبط با این موضوع، زوجی که برای فروش طلا در دیوار آگهی منتشر کرده بودند، قربانی یک کلاهبرداری شدند. به این دلیل که وجه واریزی خریدار از سرقت اینترنتی تامین شده بود و در نتیجه هم طلاها به سرقت رفتند و هم اینکه حساب بانکی زوج مورد نظر مسدود و برای آن پرونده قضایی تشکیل شد.
علاوه بر این، رئیس پلیس فتا فراجا در آبانماه سال گذشته نسبت به افزایش آگهیهای جعلی استخدام در پلتفرمهای دیوار و شیپور هشدار داده بود. طبق این اعلام، انتشار آگهیهای استخدام در پلتفرمها که در اکثر موارد به کلاهبرداری و برداشت غیر مجاز از حساب کاربران منجر میشود، غیرقانونی است. بر اساس اعلام پلیس فتا در ششماهه نخست سال ۱۴۰۴، بیش از ۳۰ پرونده مهم در این زمینه شناسایی و ۳۷ متهم نیز دستگیر شده است.
همین نهاد در بهمنماه سال ۱۴۰۳ انتشار آگهیهای وام، فروش امتیاز وام و تسهیلات در دیوار و شیپور را ممنوع اعلام کرد. به گفته او، افراد سودجو در این پلتفرمها ادعا میکنند که با دریافت پیشپرداخت یا کارمزد میتوانند وامهای سنگین را در اختیار متقاضیان قرار بدهند یا امتیاز وامهای دولتی را بفروشند. هر چند دریافت بیعانه در آگهیها همچنان بهعنوان یکی از رایجترین ابزارهای کلاهبرداری در بازارگاههای آنلاین کشور در حال افزایش است، اما هنوز آمار رسمی و عمومی درباره تعداد کلاهبرداریهای انجام شده روی پلتفرمها، میزان خسارت مالی کاربران و نرخ موفقیت کلاهبرداران منتشر نشده است.
چالش جهانی
کلاهبرداری در پلتفرمهای آگهیمحور فقط به ایران محدود نیست. آمارهای بینالمللی نشان میدهد که بیش از ۳۸۷ هزار گزارش رسمی کلاهبرداری خرید اینترنتی در سال ۲۰۲۴ ثبت شده و خسارت گزارششده این پروندهها به ۴۳۴ میلیون دلار رسیده است. خسارت کلاهبرداریهای استخدامی نیز طی چهارسال بیش از پنج برابر شده و به ۵۰۱ میلیون دلار رسیده است.
کاربران پلتفرمهای اروپایی، آمریکایی و بریتانیایی نیز با انواع کلاهبرداریها از جمله فروش کالای غیر واقعی، جعل هویت فروشنده، دریافت بیعانه، لینکهای فیشینگ و رسیدهای جعلی پرداخت دستوپنجه نرم میکنند. مارکتپلیس فیسبوک به یکی از کانونهای کلاهبرداریهای آنلاین تبدیل شده است. بررسیهای بانک TSB بریتانیا نشان داده که ۷۳ درصد پروندههای کلاهبرداری خرید آنلاین مشتریانش مرتبط با مارکتپلیس فیسبوک بوده است. بر اساس یافتههای یک نظرسنجی بریتانیانی نیز که در گاردین منتشر شده است، ۳۲ در صد کاربران طی دو سال گذشته قربانی کلاهبرداری در بازارهای آنلاین شدهاند.
هرچند پلتفرمها محل وقوع جرایم سایبری نیستند و صرفاً بستری برای آشنایی قربانی و کلاهبردار به شمار میروند، اما هم در ایران و هم در سایر کشورها مجموعهای از اقدامات برای مدیریت و کاهش کلاهبرداریها در این فضا انجام میشود. از سوی دیگر، سیاستگذاران و قانونگذاران نیز در کشورهای مختلف الزامات قانونی متعددی را برای پیشگیری از کلاهبرداری در پلتفرمها وضع کردهاند. کسبوکارها نیز از ابزارهایی مانند احراز هویت کاربران، سیستمهای اعتبارسنجی فروشندگان، هوش مصنوعی ضدکلاهبرداری و پرداخت امن درونپلتفرمی برای افزایش امنیت آگهیها و کاهش ریسک سوءاستفاده استفاده میکنند.
مکمل امنیت پلتفرمها
پلتفرمها از طریق احراز هویت، فعالیت فروشندگان پرریسک را محدود میکنند؛ با بهرهگیری از سیستمهای اعتبارسنجی فروشندگان، ایجاد حسابهای جعلی را پرهزینه میسازند و با استفاده از هوش مصنوعی ضدکلاهبرداری، الگوهای رفتاری مشکوک را شناسایی میکنند. با وجود این، پرداخت امن درونپلتفرمی همچنان یکی از مؤثرترین ابزارها برای مقابله با کلاهبرداری در پلتفرمهاست. دلیل این امر آن است که خروج کاربران از بستر پلتفرم، یکی از مهمترین زمینههای وقوع کلاهبرداری را فراهم میکند. از همین رو، کاربران نباید مکالمات و پرداختهای خود را به خارج از پلتفرم منتقل کنند.
علاوه بر اقدامات پلتفرمها، در بسیاری از کشورها نیز قوانین و مقرراتی تصویب شده که چارچوبی جامع و یکپارچه برای فعالیت بازارگاههای آنلاین ایجاد کرده است. مهمترین قانون در اتحادیه اروپا، قانون «Digital Services Act» است که پلتفرمهای آنلاین را ملزم میکند محتوای غیرقانونی را بهسرعت حذف کنند، سازوکارهای گزارشدهی کلاهبرداری را توسعه دهند، درباره تبلیغات و آگهیها شفافیت ایجاد کنند و ریسکهای سیستماتیک مرتبط با کاربران را مورد ارزیابی قرار دهند.
بر اساس قانون «Online Safety Act» در بریتانیا نیز پلتفرمها موظفاند اقدامات پیشگیرانه لازم را برای مقابله با کلاهبرداری انجام دهند، کاربران را نسبت به ریسکهای موجود آگاه کنند و گزارشهای شفافیت منتشر کنند. در غیر این صورت، با جریمههای سنگین مواجه خواهند شد. در مقابل، رویکرد قوانین ایالات متحده بیش از آنکه بر مقرراتگذاری مستقیم پلتفرمها متمرکز باشد، بر حمایت از حقوق مصرفکنندگان، مسئولیت مدنی پلتفرمها و همکاری با نهادهایی مانند FBI و FTC تأکید دارد.
از مقابله با جرم تا پیشگیری از جرم
هر چند در ایران، فعالیت پلتفرمهای آگهیمحور از جمله دیوار و شیپور تحت چارچوب قانون تجارت الکترونیکی، جرایم رایانهای، مقررات مرکز توسعه تجارت الکترونیکی و الزامات پلیس فتا است، اما هنوز قانون جامعی وجود ندارد که بهصورت مشخص مسئولیت پیشگیرانه پلتفرمهای آگهیمحور را تعریف کند.
حتی با اینکه دیوار و شیپور در سالهای اخیر با احراز هویت با شماره تلفن، محدودسازی برخی دستهبندیهای پرریسک، گزارشدهی کاربران و همکاری با پلیس فتا سعی کردهاند تا میزان کلاهبرداریها را کاهش بدهند، اما هنوز احراز هویت کامل فروشندگان برای همه دستهبندیها الزامی نیست.
علاوه بر این، کارشناسها بزرگترین چالش پلتفرمهای ایرانی در مدیریت و پیشگیری از کلاهبرداریها را انتقال کاربر به خارج از پلتفرم، پرداخت کارت به کارت و استفاده از پیامرسانها برای مذاکره میدانند.
در مجموع، به نظر میٰرسد که چه از نظر سیاستگذار و چه از نظر پلتفرمها ایران در زمینه کلاهبرداریهای آگهیمحور بیشتر در مرحله مقابله با جرم قرار دارد. این در حالی است که کشورهای پیشرفته بهخصوص اروپاییها به سمت پیشگیری از جرم از طریق طراحی پلتفرم حرکت کردهاند. در نتیجه لازم است تا احراز هویت قویتر فروشندگان، محدودیت بیشتر برای دستهبندیهای پرریسک، استفاده گستردهتر از ابزارهای هوش مصنوعی ضد تقلب، توسعه پرداخت امن داخل پلتفرم و مسئولیتپذیری بیشتر پلتفرمها در قبال اگهیهای پرخطر پررنگتر شود.
