چگونه از کودکان در برابر کلاهبرداریهای اینترنتی محافظت کنیم؟
با وجود نبود آمار رسمی و تفکیکشده از شمار کودکان قربانی کلاهبرداریهای اینترنتی در ایران، پلیس فتا میگوید بخش قابل توجهی از پروندههای مرتبط با کودکان به اخاذی آنلاین مربوط میشود. در این گزارش، پنج نوع کلاهبرداری رایج که کودکان را در فضای مجازی هدف قرار میدهند و راهکارهای شناسایی و پیشگیری از آنها بررسی شده است.
کودکان در اینترنت با چه تهدیداتی مواجه هستند؟
در ایران آمار مشخصی درباره میزان آسیبپذیری کودکان در اینترنت وجود ندارد، اما بر اساس پیمایش ملی زیست مجازی ایرانیان، ۸۵ درصد کودکانی که از تلفن هوشمند، تبلت یا لپتاپ استفاده میکنند، به اینترنت متصل میشوند. بر اساس پژوهش «اینترنت و کودکان در ایران» که در سال ۱۴۰۰ منتشر شد، ۴۲.۵ درصد کودکان در اینترنت احساس امنیت کمی دارند، ۲۵.۴ درصد نمیدانند در صورت مواجهه با رفتار نامناسب دیگران چه کنند و ۲۳.۶ درصد در سال ۱۳۹۹ افرادی را که هرگز ندیدهاند به فهرست دوستان خود اضافه کردهاند. تشخیص اعتبار وبسایتها و خریدهای درونبرنامهای نیز از ضعیفترین مهارتهای دیجیتال کودکان و نوجوانان است. به گفته پلیس فتا، بخش قابلتوجهی از پروندههای مرتبط با کودکان به اخاذی آنلاین مربوط میشود و پیامرسانها، شبکههای اجتماعی، بازیهای آنلاین، صفحات جعلی و لینکهای ارسالی از سوی افراد ناشناس یا حسابهای هکشده دوستان، از بسترهای اصلی این سوءاستفادهاند. در ادامه، پنج کلاهبرداری رایج که کودکان را هدف قرار میدهند، شامل کلاهبرداری در بازیهای آنلاین، فیشینگ یا اسمیشینگ، جعل هویت با هوش مصنوعی، کلاهبرداری هرمی و اخاذی جنسی را بررسی میکنیم و راهکارهای شناسایی و پیشگیری از آنها را ارائه میدهیم.
۱.کلاهبرداری در بازیهای آنلاین چیست؟
بسیاری از کلاهبرداریها کاملاً در محیط بازیهای آنلاین رخ میدهند. کلاهبرداران ممکن است ارز رایگان داخل بازی، اسکینهای ویژه یا آیتمهای کمیاب را وعده دهند. یکی از روشهای رایج این است که فرد کلاهبردار پیشنهاد خرید آیتمهای داخل بازی را از طریق یک کیف پول دیجیتال، ارز درون بازی یا سرویس پرداخت دیگری مطرح میکند، اما میگوید تنها پس از اینکه کودک ابتدا آیتمها را برای او ارسال کرد، پول را پرداخت خواهد کرد. پس از انجام معامله، کلاهبردار ناپدید میشود و هیچ پولی ارسال نمیکند. اشتراکگذاری حساب کاربری نیز از روشهای رایج کلاهبرداری در بازیهای آنلاین است. در این روش، فردی ممکن است بگوید: «اجازه بده وارد حسابت شوم؛ با کارت بانکی خودم برایت ارز یا آیتمهای کمیاب میخرم و بعد کارتم را از حسابت حذف میکنم.» اما در عمل، کلاهبردار رمز عبور، ایمیل بازیابی و تنظیمات امنیتی حساب را تغییر میدهد و مالک اصلی را کاملاً از حساب خارج میکند.
در صورتی که فرزند شما چنین تجربهای را داشت، باید اقدامات زیر را انجام دهید:
۱.بلافاصله رمز عبور حساب را تغییر دهید.
۲.احراز هویت دومرحلهای را فعال کنید.
۳.موضوع را به تیم پشتیبانی بازی گزارش دهید.
۴.بررسی کنید آیا اطلاعات پرداخت یا کارت بانکی به حساب متصل است یا خیر.
۲.فیشینگ و اسمیشینگ چیست؟
فیشینگ (Phishing) از طریق ایمیل انجام میشود، اما اسمیشینگ (Smishing) از طریق پیامک صورت میگیرد. هدف هر دو روش، فریب کودکان برای کلیک روی یک لینک یا بهاشتراکگذاشتن نام کاربری، رمز عبور یا سایر اطلاعات شخصی است. این پیام ممکن است ظاهراً از طرف یک بازی، مدرسه یا سرویس پخش آنلاین ارسال شده باشد. در چنین شرایطی، ابتدا نشانههای فیشینگ را به فرزندتان یاد بدهید: دریافت پیامی حاوی احساس فوریت؛ «همین حالا روی لینک کلیک کنید.»، خواستن اطلاعات ورود به حساب و اعلام ایراد در بازیابی حساب کاربری.
در قدم بعدی، اگر فرزند شما با فیشینگ یا اسمیشینگ درگیر شده بود، اقدامات زیر را انجام دهید:
۱.بلافاصله رمزهای عبور را تغییر دهید.
۲.رمز عبور هر حساب دیگری را که از همان رمز استفاده میکند نیز تغییر دهید.
۳.حسابها و کارت بانکی خود را از نظر فعالیتهای غیرعادی بررسی کنید.
۴.اگر حساب مدرسه درگیر شده است، موضوع را به مدرسه اطلاع دهید.
۳.کلاهبرداری جعل هویت با هوش مصنوعی چیست؟
یکی از جدیدترین و سریعترین تهدیدهای رو به رشد، جعل هویت با استفاده از هوش مصنوعی است. کلاهبرداران میتوانند صدا، عکس و حتی ویدئوهای واقعگرایانهای تولید کنند که به نظر میرسد از طرف فردی آشنا برای کودک یا حتی یک اینفلوئنسر محبوب ارسال شده است. در صورتی که فرزند شما مورد سوءاستفاده این نوع کلاهبرداری قرار گرفت، این اقدامات را انجام دهید:
۱.پیش از پاسخ دادن، از طریق راهی دیگر با فرد واقعی تماس بگیرید و هویت او را تأیید کنید.
۲.حساب جعلی را گزارش دهید.
۳.پیش از مسدود کردن کلاهبردار، از پیامها و حساب کاربری او اسکرینشات بگیرید.
۴.از همین حالا یک کلمه رمز خانوادگی تعیین کنید تا اعضای خانواده بتوانند به روشی ساده تشخیص دهند که آیا یک موقعیت اضطراری واقعاً رخ داده است یا خیر.
۴.طرحهای هرمی و کلاهبرداریهای معرفی چیست؟
کودکان و نوجوانان بیش از گذشته از طریق شبکههای اجتماعی و اپلیکیشنهای پیامرسان در معرض کلاهبرداریهایی با وعده «پول آسان» و کسب درآمد از طریق معرفی افراد قرار میگیرند. پس از درگیری با این نوع کلاهبرداری حتما انجام اقدامات زیر را در اولویت قرار دهید:
۱.ارتباط با فرد کلاهبردار را متوقف کنید.
۲.در صورت امکان، پرداختهای در حال انجام را لغو کنید.
۳.بدون سرزنش، درباره آنچه اتفاق افتاده با فرزندتان صحبت کنید.
۴.پلیس فتا نیز راهنمای گامبهگامی برای افرادی که قربانی کلاهبرداری شدهاند، ارائه کرده است.
۵.اخاذی جنسی چیست؟
این نوع کلاهبرداری معمولاً با ایجاد رابطه دوستانه آغاز میشود. فردی که وانمود میکند نوجوان یا جوانی همسن قربانی است، طی چند روز یا چند هفته اعتماد او را جلب میکند و سپس از او میخواهد یک تصویر خصوصی و صمیمی ارسال کند. پس از دریافت تصویر، کلاهبردار برای جلوگیری از انتشار آن، درخواست پول یا تصاویر بیشتری میکند.
ترس و خجالت، ممکن است باعث شود بسیاری از کودکان موضوع را به یک بزرگسال نگویند. اگر چنین اتفاقی برای فرزندتان افتاد، اقدامات زیر را مد نظر قرار دهید:
۱.به فرزندتان بگویید که به خاطر این اتفاق تنبیه یا مجازات نخواهد شد.
۲.ارتباط با کلاهبردار را متوقف کنید.
۳.بهجای حذف کردن شواهد، آنها را حفظ کنید.
۴.موضوع را به پلتفرم مربوطه و در صورت لزوم به پلیس یا مراجع قانونی گزارش دهید.
نکته اصلی این است که کمک به فرزندتان برای اینکه احساس امنیت کند و بتواند درخواست کمک کند، یکی از مهمترین راهها برای متوقف کردن این نوع کلاهبرداری است.