هوش مصنوعی حملات سایبری را ارزان‌تر می‌کند؛ زنگ خطر برای بانک‌ها و اپراتورهای ایران

گسترش مدل‌های هوش مصنوعی ارزان می‌تواند حملات سایبری را سریع‌تر و گسترده‌تر کند. بانک‌ها، اپراتورها و کاربران ایرانی چگونه باید در برابر این تهدید آماده شوند؟

نویسنده:

بهراد یوسفی

کاهش هزینه استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی قدرتمند فقط یک تحول در صنعت فناوری نیست؛ این اتفاق می‌تواند معادلات امنیت سایبری را نیز تغییر دهد. وقتی مهاجمان برای تحلیل شبکه، تولید ابزارهای شناسایی و برنامه‌ریزی مراحل حمله به منابع محاسباتی کمتری نیاز داشته باشند، حتی گروه‌های کوچک‌تر نیز می‌توانند عملیات خود را در مقیاس وسیع‌تری اجرا کنند. این مسئله برای کشورهایی مانند ایران که بخش مهمی از خدمات بانکی، ارتباطی و تجاری آن‌ها به زیرساخت‌های دیجیتال وابسته است، اهمیت ویژه‌ای دارد.

حمله به بیش از ۶۰۰ فایروال؛ نمونه‌ای از قدرت هوش مصنوعی در دست مهاجمان

یکی از نمونه‌های قابل‌توجه استفاده عملی از هوش مصنوعی در حملات سایبری، عملیاتی است که آمازون در فوریه ۲۰۲۶ گزارش کرد. طبق بررسی تیم اطلاعات تهدید این شرکت، یک مهاجم با استفاده از چند سرویس هوش مصنوعی مولد توانست طی حدود پنج هفته به بیش از ۶۰۰ دستگاه Fortinet FortiGate در بیش از ۵۵ کشور دسترسی پیدا کند.

نکته مهم در این عملیات، روش ورود مهاجم بود. برخلاف تصور رایج، این حمله بر پایه کشف یک آسیب‌پذیری ناشناخته یا پیچیده انجام نشد؛ مهاجم رابط‌های مدیریتی در معرض اینترنت و گذرواژه‌های ضعیف را هدف قرار داده بود. نبود احراز هویت چندمرحله‌ای نیز امکان سوءاستفاده از این دسترسی‌ها را افزایش داد.

پس از ورود به تجهیزات، ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی به مهاجم کمک کردند اطلاعات پیکربندی دستگاه‌ها را تحلیل کند، ساختار شبکه‌های داخلی را بشناسد، اسکریپت‌های موردنیاز را توسعه دهد و برای گسترش دسترسی در شبکه برنامه‌ریزی کند.

آمازون سطح مهارت این مهاجم را پایین تا متوسط ارزیابی کرد؛ اما استفاده از هوش مصنوعی باعث شد توان عملیاتی او از سطح مهارت اولیه‌اش فراتر برود. این شرکت همچنین اعلام کرد در این عملیات، بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌های Fortinet مشاهده نشده و ضعف تنظیمات امنیتی عامل اصلی دسترسی اولیه بوده است.

این نمونه یک پیام روشن برای مدیران فناوری اطلاعات دارد: مهاجمان برای آسیب رساندن به یک شبکه لزوماً به ابزارهای پیچیده یا آسیب‌پذیری‌های ناشناخته نیاز ندارند؛ گاهی یک گذرواژه ضعیف و یک رابط مدیریتی در معرض اینترنت، نقطه شروع حمله‌ای گسترده خواهد بود.

چرا بانک‌ها و اپراتورهای ایرانی باید این تحول را جدی بگیرند؟

بانک‌ها، شرکت‌های پرداخت، اپراتورهای تلفن همراه، صرافی‌های رمزارزی و ارائه‌دهندگان خدمات آنلاین، از جمله مجموعه‌هایی هستند که برای فعالیت روزمره به شبکه‌های گسترده و تجهیزات مدیریتی متصل به اینترنت وابسته‌اند.

در چنین زیرساخت‌هایی، یک دسترسی غیرمجاز به تجهیزات مرزی شبکه یا حساب مدیریتی می‌تواند زمینه افشای اطلاعات، دسترسی به سامانه‌های داخلی، اختلال در سرویس‌ها یا گسترش حمله به بخش‌های دیگر سازمان را فراهم کند.

برای مثال، در یک شرکت ارائه‌دهنده خدمات ارتباطی، تجهیزات شبکه، سامانه‌های مدیریت کاربران، زیرساخت‌های احراز هویت و سرویس‌های پشتیبانی از بخش‌های مهم و حساس محسوب می‌شوند. اگر مهاجم بتواند به یکی از نقاط مدیریتی این زیرساخت‌ها دسترسی پیدا کند، ممکن است از اطلاعات به‌دست‌آمده برای شناسایی مسیرهای دیگر حمله استفاده کند.

در بانک‌ها و شرکت‌های پرداخت نیز اهمیت موضوع بیشتر می‌شود؛ زیرا دسترسی به حساب‌های مدیریتی، سامانه‌های پشتیبان و زیرساخت‌های احراز هویت می‌تواند پیامدهایی فراتر از اختلال در یک سرویس داشته باشد.

البته تاکنون نمی‌توان از گزارش حمله آمازون نتیجه گرفت که زیرساخت‌های ایرانی نیز در همان عملیات هدف قرار گرفته‌اند. اهمیت این نمونه برای ایران در نشان دادن یک الگوی تهدید است: ترکیب ضعف‌های امنیتی متداول با ابزارهای هوش مصنوعی می‌تواند حملات را سریع‌تر و گسترده‌تر کند.

خطر اصلی برای سازمان‌ها؛ ضعف‌های ساده در برابر مهاجمان مجهز به هوش مصنوعی

یکی از برداشت‌های اشتباه درباره حملات مبتنی بر هوش مصنوعی این است که برای مقابله با آن‌ها حتماً به فناوری‌های بسیار گران‌قیمت و پیچیده نیاز داریم. درحالی‌که نمونه گزارش‌شده توسط آمازون نشان می‌دهد بخش مهمی از موفقیت مهاجم به ضعف‌هایی مربوط بوده که با اقدامات پایه امنیتی قابل پیشگیری هستند.

چند مورد از مهم‌ترین نقاطی که سازمان‌ها باید بررسی کنند عبارت‌اند از:

رابط‌های مدیریتی در دسترس اینترنت: پنل مدیریت فایروال‌ها، روترها، تجهیزات VPN و سایر سامانه‌های حساس نباید بدون ضرورت از اینترنت عمومی قابل دسترسی باشند.
گذرواژه‌های ضعیف یا تکراری: استفاده از گذرواژه یکسان برای حساب‌های مدیریتی، VPN و سامانه‌های داخلی می‌تواند مسیر گسترش حمله را هموار کند.
نبود احراز هویت دو مرحله‌ای: دسترسی‌های مدیریتی و راه دور باید به روش‌های احراز هویت قوی مجهز باشند.
تأخیر در نصب به‌روزرسانی‌ها: تجهیزات شبکه و نرم‌افزارهای سازمانی باید به‌صورت مستمر از نظر وصله‌های امنیتی بررسی شوند.
نظارت ناکافی بر فعالیت حساب‌ها: ورودهای غیرعادی، ایجاد حساب‌های جدید، تغییر تنظیمات و دسترسی‌های خارج از الگوی معمول باید به‌سرعت شناسایی شوند.

آیا کاربران عادی هم از گسترش ابزارهای هک هوش مصنوعی آسیب می‌بینند؟

تهدیدهای ناشی از هوش مصنوعی فقط به شبکه‌های سازمانی محدود نمی‌شوند. کاربران عادی نیز ممکن است با پیامدهای این تحول روبه‌رو شوند؛ به‌ویژه زمانی که مهاجمان از این فناوری برای افزایش سرعت و مقیاس کلاهبرداری‌ها و حملات هدفمند استفاده کنند.

برای نمونه، هوش مصنوعی می‌تواند به مهاجمان در تولید پیام‌های فیشینگ طبیعی‌تر، تحلیل اطلاعات منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، ساخت صفحات جعلی و شخصی‌سازی پیام‌های فریبنده کمک کند.

در نتیجه، تشخیص پیام‌های جعلی صرفاً بر اساس غلط‌های املایی یا ظاهر غیرحرفه‌ای آن‌ها دشوارتر می‌شود. ممکن است پیام جعلی از نظر نگارش، لحن و حتی اطلاعات شخصی، کاملاً شبیه یک ارتباط رسمی به نظر برسد.

کاربران ایرانی به‌ویژه هنگام دریافت پیام‌های مربوط به حساب بانکی، بسته‌های پستی، سهام عدالت، یارانه، ثبت‌نام خدمات دولتی یا هشدارهای امنیتی باید به مسیر دریافت پیام و اعتبار فرستنده توجه کنند. هیچ پیام یا لینکی نباید صرفاً به دلیل داشتن ظاهر رسمی قابل اعتماد تلقی شود.

همچنین نصب برنامه از منابع ناشناس، ارائه کدهای یک‌بارمصرف به افراد دیگر و ورود به حساب‌های بانکی از طریق لینک‌های ارسال‌شده در پیام‌رسان‌ها، همچنان از رفتارهای پرریسک محسوب می‌شوند.

سازمان‌های ایرانی چگونه برای حملات مجهز به هوش مصنوعی آماده شوند؟

در شرایطی که مدل‌های هوش مصنوعی می‌توانند بخشی از فرایند شناسایی و تحلیل شبکه را خودکار کنند، سازمان‌ها باید دفاع سایبری خود را از یک مجموعه اقدامات مقطعی به یک فرایند مستمر تبدیل کنند.

نخستین اقدام، شناسایی تمام تجهیزات و سرویس‌هایی است که از اینترنت قابل دسترسی هستند. سازمان‌ها باید بدانند چه سامانه‌هایی در معرض دسترسی عمومی قرار دارند، کدام حساب‌ها مجوز مدیریتی دارند و چه سرویس‌هایی به‌روزرسانی امنیتی دریافت نکرده‌اند.

در مرحله بعد، لازم است دسترسی‌های غیرضروری حذف شوند، احراز هویت دو مرحله‌ای برای حساب‌های حساس فعال شود و تجهیزات مدیریتی فقط از مسیرهای مجاز و کنترل‌شده در دسترس باشند.

استفاده از سامانه‌های ثبت و تحلیل رخدادهای امنیتی نیز اهمیت دارد. این سامانه‌ها می‌توانند الگوهای غیرعادی ورود، تلاش برای دسترسی به بخش‌های مختلف شبکه و تغییرات مشکوک در تنظیمات را شناسایی کنند.

در نهایت، سازمان‌ها باید از هوش مصنوعی در سمت دفاع نیز استفاده کنند؛ البته نه به‌عنوان جایگزین نیروی متخصص، بلکه به‌عنوان ابزاری برای سرعت بخشیدن به تحلیل رخدادها، بررسی آسیب‌پذیری‌ها و اولویت‌بندی اقدامات اصلاحی.