بیشترین دعاوی تجارت الکترونیکی در چه حوزههایی شکل میگیرد؟
محمدرضا علیزاده ثابت، وکیل پایه یک دادگستری در یادداشتی تخصصی درباره مهمترین اختلافات و دعاوی مرتبط با تجارت الکترونیکی توضیح داد که دامنه این اختلافات از خرید و فروش اینترنتی و پرداختهای الکترونیکی تا حق انصراف مصرفکننده، تبلیغات گمراهکننده، مالکیت فکری، خدمات پس از فروش و مسئولیت پلتفرمها گسترده شده است.
محمدرضا علیزاده ثابت، وکیل پایه یک دادگستری و مشاور فناوری و هوش مصنوعی کانون وکلای مرکز، گسترش تجارت الکترونیکی و افزایش تعداد کسبوکارهایی که خدمات و محصولات خود را به شکل آنلاین عرضه میکنند، باعث شده اختلافات حقوقی مرتبط با این حوزه نیز تنوع بیشتری پیدا کند. اگرچه ارائه آمار دقیق درباره پرتکرارترین دعاوی تجارت الکترونیکی نیازمند بررسی آماری مراجع ذیصلاح است، اما بر اساس تجربیات و مطالعات انجامشده، میتوان بخش قابلتوجهی از این اختلافات را در چند گروه اصلی دستهبندی کرد.
اختلافات ناشی از خرید اینترنتی
یکی از پرتکرارترین حوزههای اختلاف در تجارت الکترونیکی، دعاوی ناشی از خرید اینترنتی است. این اختلافات میتواند از مرحله ثبت سفارش تا تحویل کالا و حتی پس از آن شکل بگیرد.
عدم تحویل کالا پس از پرداخت وجه، تأخیر در ارسال، ارسال کالایی متفاوت با سفارش ثبتشده، تحویل کالای معیوب یا ناقص، اختلاف درباره کیفیت کالا، عدم استرداد وجه و اختلاف بر سر هزینههای ارسال یا بازگشت کالا، از جمله مواردی هستند که میتوانند زمینه شکلگیری دعوای حقوقی میان مصرفکننده و فروشنده را فراهم کنند.
در حوزه خدمات نیز عدم ارائه خدمت خریداریشده یا ارائه آن برخلاف شرایط اعلامشده میتواند منشأ اختلاف باشد.
اختلاف درباره حق انصراف مصرفکننده
حق انصراف مصرفکننده یکی دیگر از موضوعات مهم در دعاوی تجارت الکترونیکی است. در این زمینه ممکن است اختلافاتی درباره اصل شمول حق انصراف، مهلت استفاده از آن، نحوه اطلاعرسانی فروشنده و شرایط بازگرداندن کالا شکل بگیرد.
همچنین در برخی موارد، مشخص نبودن مسئولیت پرداخت هزینه عودت کالا یا ارائه نشدن اطلاعات کافی درباره محصول و شرایط خرید، میتواند اختلاف میان مصرفکننده و تأمینکننده را تشدید کند.
اختلاف بر سر قراردادهای الکترونیکی و شرایط استفاده
بخش قابلتوجهی از معاملات آنلاین بر اساس قراردادهای الکترونیکی و شرایط استفاده یا Terms & Conditions انجام میشود. نحوه ارائه این شرایط و آگاهی کاربر از مفاد آن میتواند در صورت بروز اختلاف، اهمیت حقوقی پیدا کند.
واضح و مشخص نبودن شرایط قرارداد، در دسترس نبودن متن قرارداد، مشخص نبودن بخشی از تعهدات یا امکان نداشتن تفکیک برخی شروط و همچنین اختلاف درباره آگاهانه یا ناآگاهانه بودن پذیرش شرایط، از جمله موضوعاتی است که میتواند در این دسته از دعاوی مطرح شود.
اختلافات ناشی از پرداختهای الکترونیکی
پرداخت الکترونیکی نیز یکی از نقاطی است که امکان بروز اختلاف در آن وجود دارد. برای مثال ممکن است مبلغ از حساب خریدار کسر شود، اما سفارش در سامانه ثبت نشود یا وجه به دلیل خطای فنی یا عملیاتی، بیش از یکبار از حساب برداشت شود.
همچنین اعلام نشدن وصول وجه با وجود موفق بودن تراکنش، اختلاف درباره پرداخت از طریق درگاه یا کیف پول و استرداد نشدن وجه، از دیگر مواردی است که میتواند به اختلاف حقوقی میان کاربر و کسبوکار منجر شود.
تبلیغات گمراهکننده و ادعاهای خلاف واقع
با گسترش شبکههای اجتماعی، اینفلوئنسر مارکتینگ، تبلیغات هدفمند و فروش مبتنی بر محتوا، اختلافات مربوط به تبلیغات گمراهکننده و ادعاهای خلاف واقع نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
قانون تجارت الکترونیکی در ماده ۵۰ مقرر کرده است که تأمینکنندگان نباید در تبلیغات خود مرتکب فعل یا ترک فعلی شوند که موجب اشتباه یا فریب مخاطب از حیث کمیت و کیفیت شود. ماده ۵۲ نیز بر ارائه اطلاعات دقیق، صحیح و روشن درباره کالا و خدمات تأکید دارد و ماده ۵۳، شناسایی شخص یا بنگاهی را که تبلیغ به نفع اوست ضروری میداند.
بر این اساس، زمانی که میان آنچه در تبلیغات درباره یک کالا یا خدمت معرفی شده و آنچه در عمل به مصرفکننده ارائه میشود تفاوت وجود داشته باشد، این اختلاف میتواند زمینهساز طرح دعوا شود.
دعاوی مالکیت فکری و محتوای دیجیتال
مالکیت فکری نیز یکی از حوزههای مهم اختلافات حقوقی در تجارت الکترونیکی است. این دسته از دعاوی به دلیل ماهیت تخصصی حقوق مالکیت فکری، ممکن است ابعاد پیچیدهتری نسبت به اختلافات معمول خرید و فروش اینترنتی داشته باشد.
کپی محتوای سایت، استفاده بدون اجازه از تصاویر و ویدئوها، کپی نرمافزار، استفاده از طراحی و رابط کاربری، نقض حقوق مؤلف، استفاده غیرمجاز از علامت تجاری در فضای اینترنت، اختلاف بر سر دامنههای اینترنتی، کپی مدل کسبوکار یا محتوای تجاری و استفاده غیرمجاز از بانکهای اطلاعاتی، از جمله مواردی است که میتواند در این حوزه مطرح شود.
اختلافات مربوط به خدمات پس از فروش و ضمانت
تعهدات فروشنده پس از انجام معامله نیز میتواند منشأ اختلاف باشد. عدم اجرای تعهدات گارانتی، تأمین نکردن قطعات، انجام ندادن تعمیرات، بازپرداخت نشدن وجه و تفاوت میان ضمانت اعلامشده در وبسایت با ضمانت واقعی، از جمله موارد پرتکرار در این زمینه هستند. همچنین در صورت خرابی محصول، ممکن است درباره اینکه مسئولیت بر عهده فروشنده، تولیدکننده یا ارائهدهنده خدمات است، اختلاف ایجاد شود.
مسئولیت پلتفرمها و اعتبار ادله الکترونیکی
علاوه بر اختلافات میان مصرفکنندگان و فروشندگان، تجارت الکترونیکی زمینهساز شکلگیری دعاوی پیچیدهتری نیز شده است. اختلاف درباره اعتبار و استنادپذیری ادله الکترونیکی، مسئولیت پلتفرمها و مارکتپلیسها، اختلافات مربوط به خدمات ابری و همچنین اختلاف میان کسبوکارها و تأمینکنندگان، از جمله این موارد است.
در چنین پروندههایی، علاوه بر موضوع اصلی اختلاف، نحوه ثبت، نگهداری و ارائه اطلاعات دیجیتال و امکان استناد به دادههای الکترونیکی نیز میتواند در روند رسیدگی اهمیت پیدا کند.
گستردهتر شدن دامنه اختلافات در تجارت الکترونیکی
در مجموع، اگرچه تعیین دقیق پرتکرارترین دعاوی تجارت الکترونیکی نیازمند آمار رسمی و بررسیهای آماری مراجع ذیصلاح است با این حال میتوان گفت بخش قابلتوجهی از اختلافات این حوزه حول خرید و فروش اینترنتی، عدم انجام تعهد، عدم استرداد وجه، حق انصراف، پرداختهای الکترونیکی، عدم تطابق کالا یا خدمت با آنچه معرفی شده و خدمات پس از فروش شکل میگیرد.
در کنار این موارد، با پیچیدهتر شدن کسبوکارهای دیجیتال، موضوعاتی مانند مالکیت فکری، اعتبار ادله الکترونیکی و مسئولیت پلتفرمها نیز به بخش مهمی از دعاوی مرتبط با تجارت الکترونیکی تبدیل شدهاند.
