کد خبر: ۱۰۶۵

۱۴:۵۳

۱۴۰۵/۰۶/۲۴

ادله دیجیتال چیست؟ آیا پیام واتساپ می‌تواند مدرک جرم باشد؟

ادله دیجیتال چیست و آیا پیام واتساپ یا اسکرین‌شات می‌تواند مدرک جرم باشد؟ با اعتبار پیام‌های واتساپ، ادله الکترونیکی و نحوه حفظ شواهد دیجیتال در ایران آشنا شوید.

نویسنده:

بهراد یوسفی

امروزه بخش زیادی از ارتباطات، معاملات و اختلافات در فضای دیجیتال اتفاق می‌افتد؛ از پیام‌های واتساپ و پیامک گرفته تا ایمیل، فایل صوتی، تصویر، ویدئو و سوابق تراکنش‌های آنلاین. اما آیا این اطلاعات می‌توانند در یک پرونده قضایی به‌عنوان مدرک مورد استفاده قرار گیرند؟

پاسخ کوتاه این است: بله؛ داده‌های دیجیتال می‌توانند در فرایند قضایی مورد استناد قرار گیرند، اما هر اسکرین‌شات یا پیام دیجیتالی الزاماً به‌تنهایی برای اثبات جرم کافی نیست.

در این مقاله می‌خوانید

ادله دیجیتال چیست؟
آیا پیام واتساپ می‌تواند مدرک جرم باشد؟
آیا اسکرین‌شات واتساپ قابل استناد است؟
برای حفظ پیام واتساپ به‌عنوان مدرک چه کنیم؟
چه اطلاعاتی می‌توانند ادله دیجیتال باشند؟
اگر پیام واتساپ حذف شود چه اتفاقی می‌افتد؟
نقش کارشناسی ادله دیجیتال چیست؟
اگر از طریق واتساپ تهدید یا کلاهبرداری شدیم چه کنیم؟

ادله دیجیتال چیست؟

ادله دیجیتال یا ادله الکترونیکی به اطلاعاتی گفته می‌شود که در محیط دیجیتال ایجاد، دریافت، ذخیره یا منتقل شده‌اند و می‌توانند برای بررسی و اثبات یک موضوع در فرایند قضایی مورد استفاده قرار گیرند.

پیام‌های پیام‌رسان‌ها، ایمیل‌ها، پیامک‌ها، فایل‌های صوتی و تصویری، تصاویر، سوابق تراکنش‌های الکترونیکی و برخی داده‌های فنی از جمله نمونه‌های ادله دیجیتال هستند.

در حقوق ایران نیز قانون تجارت الکترونیکی، «داده‌پیام» را به‌عنوان یکی از اشکال قابل استناد اطلاعات به رسمیت شناخته است و نمی‌توان صرفاً به دلیل دیجیتال بودن یک داده، ارزش اثباتی آن را رد کرد.

آیا پیام واتساپ می‌تواند مدرک جرم باشد؟

بله، پیام واتساپ می‌تواند به‌عنوان یک داده دیجیتال در فرایند رسیدگی قضایی مورد استناد قرار گیرد؛ اما قابل استناد بودن پیام به معنی آن نیست که همان پیام، بدون بررسی سایر شرایط، به‌تنهایی جرم را اثبات می‌کند.

برای مثال، اگر فردی از طریق واتساپ تهدید، اخاذی یا کلاهبرداری شده باشد، محتوای پیام‌ها می‌تواند بخشی از ادله پرونده باشد. با این حال، موضوعاتی مانند اصالت پیام، قابلیت انتساب آن به فرد مورد ادعا و تمامیت داده نیز اهمیت دارد.

ماده ۱۲ قانون تجارت الکترونیکی تصریح می‌کند که اسناد و ادله اثبات دعوا می‌توانند به صورت داده‌پیام باشند و ارزش اثباتی آنها را نمی‌توان صرفاً به دلیل شکل و قالب دیجیتال رد کرد. همچنین ماده ۱۳ این قانون، ارزش اثباتی داده‌پیام را با توجه به عوامل اطمینان و شرایط ایمنی آن مورد توجه قرار داده است.

بنابراین، محتوای پیام مهم است، اما اصالت و قابلیت اعتماد به آن نیز اهمیت دارد.

آیا اسکرین‌شات واتساپ مدرک محسوب می‌شود؟

اسکرین‌شات می‌تواند به‌عنوان یکی از مستندات و قرائن پرونده ارائه شود، اما نباید تصور کرد که هر اسکرین‌شات به‌تنهایی و به‌صورت قطعی جرم را اثبات می‌کند.

اسکرین‌شات را می‌توان برش داد، ویرایش کرد یا تغییر داد. به همین دلیل، در پرونده‌های حساس ممکن است اصالت و تمامیت داده‌های دیجیتال نیازمند بررسی فنی باشد.

اگر پیام یا مکالمه‌ای برای شما اهمیت حقوقی دارد، بهتر است فقط به تهیه یک تصویر از صفحه اکتفا نکنید و اصل داده‌ها و اطلاعات مرتبط را نیز حفظ کنید.

برای حفظ پیام واتساپ به‌عنوان مدرک چه کنیم؟

اگر یک پیام یا مکالمه ممکن است در آینده برای شکایت یا دفاع از حقوق شما اهمیت داشته باشد:

پیام‌ها را حذف نکنید.
فقط به یک اسکرین‌شات اکتفا نکنید.
مکالمه را بدون دستکاری نگه دارید.
شماره تلفن و اطلاعات حساب مرتبط را حفظ کنید.
تاریخ و زمان پیام‌ها را تا حد امکان نگه دارید.
فایل‌های صوتی، تصاویر، ویدئوها و فایل‌های ارسال‌شده را نیز حفظ کنید.
محتوای پیام‌ها را ویرایش یا دستکاری نکنید.
در صورت اهمیت موضوع، از مسیر قانونی برای ثبت و بررسی ادله اقدام کنید.

همچنین برای جمع‌آوری مدرک نباید به حساب کاربری، گوشی یا رایانه شخص دیگری به‌صورت غیرمجاز دسترسی پیدا کرد.

چه چیزهایی می‌توانند ادله دیجیتال باشند؟

ادله دیجیتال محدود به پیام‌های واتساپ نیست و می‌تواند شامل موارد مختلفی باشد:

نوع داده	نمونه
پیام‌های پیام‌رسان‌ها	واتساپ، تلگرام و سایر پیام‌رسان‌ها
پیامک	پیام‌های ارسال‌شده و دریافت‌شده
ایمیل	متن ایمیل و اطلاعات مرتبط
فایل صوتی	پیام صوتی و فایل‌های ضبط‌شده
تصاویر	عکس و اسکرین‌شات
ویدئو	فایل‌های ویدئویی و تصاویر دوربین
سوابق تراکنش	اطلاعات مرتبط با پرداخت و انتقال وجه
داده‌های حساب کاربری	اطلاعات مرتبط با حساب و ورود
داده‌های فنی	برخی اطلاعات ارتباطی و فنی
فایل‌های رایانه‌ای	اسناد، تصاویر و سایر فایل‌های دیجیتال

تفاوت داده دیجیتال با مدرک معتبر چیست؟

وجود یک فایل یا پیام دیجیتال لزوماً به این معنی نیست که همان فایل به‌تنهایی برای اثبات یک ادعا کافی است.

در بررسی ادله دیجیتال ممکن است موضوعاتی مانند منشأ داده، اصالت، تمامیت، نحوه به‌دست‌آوردن و قابلیت انتساب آن مورد توجه قرار گیرد.

به همین دلیل، بین این دو عبارت تفاوت وجود دارد:

«من از این پیام اسکرین‌شات دارم»

«اصالت و ارتباط این داده در فرایند رسیدگی قضایی احراز شده است.»

قانون تجارت الکترونیکی نیز برای داده‌پیام‌هایی که شرایط اطمینان و قابلیت استناد بیشتری دارند، آثار و اعتبار مشخصی در نظر گرفته است.

اگر پیام واتساپ حذف شده باشد، دیگر قابل پیگیری نیست؟

حذف شدن یک پیام از داخل برنامه لزوماً به معنی آن نیست که در همه شرایط هیچ داده‌ای درباره آن قابل بررسی نیست.

امکان بازیابی یا بررسی یک پیام حذف‌شده به شرایط فنی، دستگاه، نسخه‌های پشتیبان، نحوه حذف و سایر داده‌های موجود بستگی دارد.

از سوی دیگر، قانون جرایم رایانه‌ای برای شرایطی که حفظ داده‌های رایانه‌ای ذخیره‌شده برای تحقیقات یا دادرسی ضروری باشد، سازوکارهایی را پیش‌بینی کرده است.

بنابراین اگر یک پیام یا داده دیجیتال برای یک پرونده اهمیت دارد، بهتر است فرد منتظر حذف یا از بین رفتن اطلاعات نماند و موضوع را از مسیر قانونی پیگیری کند.

آیا می‌توان برای پیدا کردن مدرک وارد گوشی فرد دیگری شد؟

خیر. داشتن یک اختلاف یا شکایت، مجوز دسترسی خودسرانه به تلفن همراه، حساب کاربری یا رایانه شخص دیگری نیست.

تفتیش و جمع‌آوری ادله الکترونیکی تابع ضوابط قانونی است و در موارد لازم، بررسی داده‌ها باید از مسیر قانونی و توسط مراجع ذی‌صلاح انجام شود.

دسترسی غیرمجاز به گوشی یا حساب کاربری فرد دیگر می‌تواند خود موضوع یک مسئله حقوقی یا کیفری جداگانه باشد.

نقش کارشناسی ادله دیجیتال چیست؟

در پرونده‌های سایبری ممکن است برای بررسی یک داده دیجیتال، پرسش‌های فنی مختلفی مطرح شود؛ برای مثال:

آیا داده متعلق به حساب یا دستگاه مورد ادعاست؟
آیا محتوای آن تغییر کرده است؟
داده چه زمانی ایجاد یا دریافت شده است؟
آیا تصویر یا فایل دستکاری شده است؟
آیا داده‌های دیگری برای تأیید یا رد ادعا وجود دارد؟

به همین دلیل، در پرونده‌های حساس نباید تصور کرد که یک اسکرین‌شات همیشه به‌تنهایی نتیجه پرونده را مشخص می‌کند.

اگر از طریق واتساپ تهدید یا کلاهبرداری شدم چه کنم؟

در صورت دریافت پیام‌هایی مرتبط با تهدید، اخاذی، کلاهبرداری یا سایر جرایم، ابتدا اطلاعات و شواهد موجود را حفظ کنید.

پیام‌ها را حذف نکنید، محتوای آنها را تغییر ندهید و اطلاعات مرتبط مانند شماره تلفن، فایل‌های ارسال‌شده و سوابق پرداخت را نگه دارید.

در صورت وجود تراکنش مالی، رسید و سوابق پرداخت را نیز حفظ کنید و موضوع را از مسیر قانونی پیگیری کنید.

از انتشار عمومی اطلاعات خصوصی یا تصاویر مکالمات نیز خودداری کنید.

اتاق تحلیل ۲۴ نیوز | دیدگاه تحلیلی بهراد یوسفی

در پرونده‌های سایبری، یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم اسکرین‌شات برابر با مدرک قطعی است.

در حالی که ارزش یک داده دیجیتال فقط به محتوای آن محدود نمی‌شود. منشأ داده، اصالت، تمامیت، قابلیت انتساب و وجود سایر شواهد می‌تواند در ارزش اثباتی آن اهمیت داشته باشد.

از طرف دیگر، افراد نباید برای جمع‌آوری مدرک خودشان وارد گوشی، حساب کاربری یا سیستم طرف مقابل شوند. این اقدام می‌تواند یک مسئله حقوقی جدید ایجاد کند.

قاعده ساده این است: اگر یک پیام یا فایل می‌تواند برای شما اهمیت حقوقی داشته باشد، آن را حفظ کنید، دستکاری نکنید و جمع‌آوری و بررسی آن را از مسیر قانونی پیگیری کنید.

پرسش‌های متداول

آیا پیام واتساپ برای دادگاه مدرک محسوب می‌شود؟

پیام واتساپ می‌تواند به‌عنوان داده دیجیتال و یکی از ادله پرونده مورد استناد قرار گیرد، اما ارزش و کفایت آن برای اثبات یک ادعا به شرایط پرونده، اصالت، قابلیت انتساب و سایر شواهد بستگی دارد.

آیا اسکرین‌شات واتساپ قابل استناد است؟

اسکرین‌شات می‌تواند یکی از مستندات پرونده باشد، اما به‌تنهایی لزوماً برای اثبات جرم کافی نیست و ممکن است اصالت و تمامیت داده نیازمند بررسی بیشتر باشد.

آیا پیام حذف‌شده واتساپ قابل پیگیری است؟

حذف پیام الزاماً به معنی غیرممکن شدن هر نوع بررسی نیست. امکان بازیابی یا بررسی آن به شرایط فنی، دستگاه، نسخه پشتیبان و داده‌های باقی‌مانده بستگی دارد.

آیا می‌توان برای جمع‌آوری مدرک وارد گوشی فرد دیگری شد؟

خیر. دسترسی خودسرانه به گوشی، رایانه یا حساب کاربری شخص دیگر مجاز نیست و بررسی و جمع‌آوری ادله الکترونیکی باید از مسیر قانونی انجام شود.

اگر در واتساپ تهدید شدم چه کاری انجام دهم؟

پیام‌ها و سایر اطلاعات مرتبط را حذف یا دستکاری نکنید، شماره و اطلاعات حساب را حفظ کنید و در صورت اهمیت موضوع، از مسیر قانونی برای ثبت و پیگیری شکایت اقدام کنید.